चतुर्दशः पाठः
शास्त्रकाराः

(भारते वर्षे शास्त्राणां महती परम्परा श्रूयते। शास्त्राणि प्रमाणभूतानि समस्तज्ञानस्य स्रोतःस्वरूपाणि सन्ति। अस्मिन् पाठे प्रमुखशास्त्राणां निर्देशपूर्वकं तत्प्रवर्तकानाञ्च निरूपणं विद्यते। मनोरञ्जनाय पाठेऽस्मिन् प्रश्नोत्तरशैली आसादिता वर्तते।)
(शिक्षकः कक्षायां प्रविशति, छात्राः सादरमुत्थाय तस्यामिवादनं कुर्वन्ति।)
अर्थ-भारतवर्ष में शास्त्रों की महान परम्परा सुनी जाती है। शास्त्रों के प्रभावभूत समस्त ज्ञान के स्रोत स्वरूप हैं। इस पाठ में प्रमुख शास्त्रों के निर्देशपूर्वक उनके प्रवर्तकों का निरूपणं विद्यमान है। मनोरंजन के लिये इस पाठ में प्रश्नोत्तर शैली खोजी गई है।
(शिक्षक कक्षा में प्रवेश करते हैं, छात्र आदरपूर्वक उठकर उस का अभिवादन करते हैं।)
शिक्षकः- अपविशन्तु सर्वे। अद्य युष्माकं परिचयः संस्कृतशास्त्रैः भविष्यति।
अर्थ- सभी बैठो ! आज तुमसबों का परिचय संस्कृत शास्त्रों से होगा।
युवराजः- गुरुदेव ! शास्त्रं किं भवति ?
अर्थ- गुरुदेव ! शास्त्र क्या होता है ?
शिक्षकः- शास्त्रं नाम ज्ञानस्य शासकमस्ति। मानवानां कर्त्तव्याकर्त्तव्यविषयान् तत् शिक्षयति। शास्त्रमेव अधुना अध्ययनविषयः (Subject) कथ्यते, पश्चात्यदेशेषु अनुशासनम् (Discipline) अपि अभिधीयते। तथापि शास्त्रस्य लक्षणं धर्मशास्त्रेषु इत्यं वर्ततेप्रवृत्तिर्वा निवृतिर्वा नित्येन कृत्येन कृतकेन वा पुसां येनोपदिश्येत तच्छात्रमभिधीयते।
अर्थ- शास्त्र नाम ज्ञान का शासक है। मनुष्यों के कर्तव्य और अकर्तव्य विषयों की वह शिक्षा देता है। शास्त्र को ही आजकल अध्ययन विषय कहते हैं; पश्चिमी देशों में अनुशासन भी कहा जाता है। फिर भी शास्त्र का लक्षण धर्म शास्त्रों में ऐसा होता सांसारिक विषयों में अनुरक्ति अथवा विरक्ति नित्य मानव रचित कृतियों के द्वारा मानव जो उपदेश दिया जाता है उसे शास्त्र कहा जाता है।
अभिनवः- अर्थात् शास्त्रं मानवेभ्यः कर्त्तव्यम् अकर्त्तव्यञ्च बोधयति। शास्त्रं नित्यं भवत वेदरूपम्, अथवा कृतकं भवतु ऋष्यादि प्रणीतम्।
अर्थ- अर्थात् शास्त्र मानवों के लिये क्या कर्तव्य और अकर्तव्य है, की शिक्षा देता है।
शास्त्र नित्यं वेदरूप होता है अथवा मानवरचित ऋषियों आदि द्वारा प्रणीत होता है। शिक्षकः- सम्यक् जानासि वत्स ! कृतकं शास्त्रं ऋषयः अन्ये विद्वान्सः वा रचिवन्तः। सर्वप्रथमं षद् वेदाङ्गानि शास्त्राणि सन्ति। तानि - शिक्षा, कल्पः, व्याकरणम, निरूक्तम्, छन्दः ज्योतिषं चेति।
अर्थ- ठीक जानते हो पुत्र। मानव रचित शास्त्र ऋषि या अन्य विद्वान रचना करते है। सर्वप्रथम छः वेदाङ्ग शास्त्र हैं। वे शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरूक्त छन्द और ज्योतिष है।
इमरानः- गुरुदेव ! एतेषां विषयाणां के के प्रणेतारः ?
अर्थ- गुरुदेव ! इन सभी विषयों के कौन-कौन रचनाकार हैं ?
शिक्षकः- शृणुत यूयं सर्वे सावहितम्। शिक्षा उच्चारणप्रक्रियां बोधयति। पाणिनीयशिक्षा तस्याः प्रसिद्धो ग्रन्थः। कल्पः कर्मकाण्डग्रन्थः.सूत्रात्मकः। बौद्धयन-भारद्वाज-गौतमवशिष्ठादयः ऋषयः अस्य शास्त्रस्य, रचयितारः। व्याकरणं तु पाणिनिकृतं प्रसिद्धम्। निरूक्तस्य कार्य वेदार्थबोधः। तस्य रचयिता यास्कः। पिङ्गलरचिते सूत्रग्रन्थे प्रारब्धम्। ज्योतिषं लगधरचितेन वेदाङ्गज्योतिषग्रन्थेन प्रावर्तत।
अर्थ- तुम सभी सावधानीपूर्वक सुनो। शिक्षा उच्चारण प्रक्रिया का ज्ञान कराती है। पाणिनीय शिक्षा उसकी प्रसिद्ध ग्रंथ है। कल्प सूत्रात्मक कर्मकाण्ड ग्रंथ है। बौद्धायन, भारद्वाज, गौतम, वशिष्ठ इत्यादि ऋषिगण इस शास्त्र के रचनाकार है। व्याकरण तो पाणिनीकृत प्रसिद्ध है। निरूक्त का कार्य वेद के अर्थ का बोध कराना है। पिडूगल रचित सूत्र ग्रंथ में प्रारब्ध है। ज्योतिष लगध रचित से वेदांग ज्योतिष ग्रंथ में संस्थापित हुआ।
अब्राहमः- किमेतावन्तः एव शास्त्रकाराः सन्ति ?
अर्थ- क्या इतने ही शास्त्रकार हैं ?
शिक्षकः- नहि नहि। एते प्रवर्तकाः एव। वस्तुतः महती परम्परा एतेषां शास्त्राणां परवर्तिभिः सञ्चालिता। किञ्च, दर्शनशास्त्राणि पट् देशेऽस्मि उपक्रान्तानि।
अर्थ- नहीं-नहीं। इतने संस्थापक ही है। वास्तव में इन शास्त्रों के परिवर्तन के द्वारा महान परम्परा संचालित हुई और क्या दर्शन शास्त्र इस देश में उपदेश देते हैं।
श्रुतिः- आचार्यवर ! दर्शनानां के-के प्रवर्तकाः शास्त्रकाराः ?
अर्थ- आचार्यवर । दर्शन के कौन-2 संस्थापक शास्त्रकार हैं।
शिक्षकः- सांख्यदर्शनस्य प्रवर्तकः कपिलः। योगदर्शनस्य पतञ्जलिः। एवं गौतमेन न्यायदर्शनं रचितं कणादेन च वैशेषिक दर्शनम्। जैमिनिना मीमांसादर्शनम्, बादरायणेन च वेदान्तदर्शनं प्रणीतम्। सर्वेषां शताधिकाः व्याख्यातारः स्वतन्त्रग्रन्थकाराश्च वर्तन्ते।
अर्थ- सांख्य दर्शन के संस्थापक कपिल। योग-दर्शन के पंतजलि और गौतम के द्वारा न्यायदर्शन रचा गया तथा कणाद के द्वारा वैशेषिक दर्शन। जैमिनी के द्वारा मीमांसा दर्शन और वाद रायण के द्वारा वेदान्त दर्शन रचा गया। सौ से अधिक सभी व्याख्याकार और स्वतन्त्र ग्रंथकार है।
गार्गी- गुरुदेव ! भवान् वैज्ञानिकानि शास्त्राणि कथं न वदति ?
अर्थ- गुरुदेव ! आप वैज्ञानिक शास्त्रों को क्यों नहीं बोलते हैं ?
शिक्षकः- उक्तं कथयति । प्राचीनभारते विज्ञानस्य विभिन्नशाखानां शास्त्राणि प्रावर्तन्त। आयुर्वेदशास्त्रे चकरसंहिता, सुश्रुतसंहिता चेति शास्त्रकार नाम्नैव प्रसिद्ध स्तः। तत्रैव रसायनविज्ञानम्, भौतिक विज्ञानञ्च अन्तरभूते स्तः। ज्योतिषशास्त्रेऽपि खगोलविज्ञानं गणितम् इत्यादीनि शास्त्राणि सन्ति। आर्यभट्टस्य ग्रन्थः आर्यमहियनामा प्रसिद्धः एवं वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता विशालो ग्रन्थः यत्र नाना विषयाः समन्विताः। वास्तुशास्त्रमपि अत्र व्यापकं शास्त्रमासीत्। कृषिविज्ञानं च परारेण रचितम्। वस्तुतो नास्ति शास्त्रकाराणाम् अल्पा संख्या।
अर्थ-सही कहते हो। प्राचीन भारत में विज्ञान के विभिन्न शाखाओं के शास्त्रों के स्थापना हुई है। आयुर्वेद शास्त्र में चरक संहिता, सुश्रुतसंहिता के शास्त्रकार नाम से ही प्रसिद्ध हैं। वहां ही रसायन विज्ञान और भौतिक विज्ञान अन्तरभूत है। ज्योतिष शास्त्र में भी खगोल विज्ञान, गणित इत्यादि शास्त्र है। आर्य भट्ट का ग्रंथ आर्यमहिमा नाम से प्रसिद्ध है और वाराहमिहिर का वृहत्संहिता विशाल ग्रंथ है जहाँ अनेक विषय समन्वित है। यहाँ वास्तुशास्त्र भी व्यापक शास्त्र था। कृषि विज्ञान परासर के द्वारा रचा गया। वास्तव में शास्त्रकारों की संख्या कम नहीं है।
वर्गनायकः- गुरुदेव ! अद्य बहुज्ञातम्। प्राचीनस्य भारतस्य गौरवं सर्वथा समृद्धम्।
(शिक्षकः वर्गात् निष्क्रामति। छात्राः अनुगच्छन्ति)

अर्थ- गुरुदेव ! आज बहुत जानकारी मिली। प्राचीन भारत का गौरव सर्वथा समृद्ध है।
(शिक्षक वर्ग से निकलते हैं। छात्र अनुगमन करते हैं।)
शब्दार्थाः
सादरम् - आदरेण सहितम्- आदर सहित
अभिवादनम् - नमस्कारः -अभिवादन्, नमस्कार
उपविशन्तु - आसन्ताम् - बैठे
गुरुदेव - आचार्य - गुरुदेव
धर्मशास्त्रेषु - धर्मस्याध्ययतं येषु-शास्त्रेषु भविन्त तेषु - धर्मशास्त्रों में
इत्थं - एवम् - इस प्रकार
प्रवृत्तिः - प्र + (वृत् + क्तिन्) - अविच्छिन्नता, सांसारिकविषयों में अनुरक्ति
निवृत्तिः - नि + (वृत् + क्तिन्) - समाप्तिः, विरक्ति
कृतकेन - कृत्रिमेण - बनावटी, मानव रचित
अभिधीयते - कथ्यते - कहा जाता है
बोधयति - ज्ञापयति - ज्ञापित कराता है, जनाता है
प्रणेतारः - लेखकाः - प्रणयन करने वाला, लेखक
सावहितम् - सावधानतया - सावधानीपूर्वक
प्रारब्धम् - प्र + आ + रभ् + क्त - आरम्भ किया हुआ, भाग्य
प्रावर्तकाः - संस्थापकाः - संस्थापक
उपक्रान्तानि - प्रवर्तितानि - आरम्भ हुए
उपदिश्येत - अनुशाश्येत - उपदेश दिया जाता है, सीख दी जाती है
व्याकरणम्
(क) सन्धि-विच्छेदः

पाठेऽस्मिन् - पाठे + अस्मिन्
प्रश्नोत्तर- प्रश्न + उत्तर
सादरमुत्थाय - सादरम् + उत्थाय
शासकमस्ति - शासकम् + अस्ति
कर्तव्यांकर्तव्य - कर्तव्य + अकर्तव्य
शास्त्रमेव - शास्त्रम् + एव
तथापि - तथा + अपि
प्रवृत्ति - प्रवृत्तिः + वा
येनोपदिश्येत - येन + उपदिश्येत
तच्छास्त्रम् - तत् + शास्त्रम्
अकर्तव्येञ्च - अकर्त्तव्यम् + च
ऋष्यादि - वेद + अङ्गानि
उच्चारण - उत् + चारण
किमेतावन्तः - किम् + एतावन्तः
देशेऽस्मिन् - देश + आस्मिन्
शताधिकाः - शत + अधिकाः
ग्रन्थकाराश्च - ग्रन्थकाराः + चः
चेति - च + इति
तत्रैव - तत्र + एव
इत्यादीनि - इति + आदीनि
वास्तुशास्त्रमपि - वास्तुशास्त्रम् + अपि
शास्त्रमासीत् - शास्त्रम् + आसीत्
नास्ति - न + अस्ति
(ख) समासः
सादरम् - आदरेण युक्तम् - अव्ययीभावः
संस्कृतशास्त्रैः - संस्कृतस्य शास्त्रैः - षष्ठी तत्पुरुषः
वेदरूपम् - वेदः रूपम् यस्य - बहुब्रीहिः
सावहितम् - अवहितेन सहितम् - अव्ययीभावः
उच्चारणप्रक्रियां - उच्चारणस्य प्रक्रियायाम् - षष्ठी तत्पुरुषः
कर्मकाण्डग्रन्थः - कर्मकाण्डस्य ग्रन्थः - षष्ठी तत्पुरुषः
पाणिनिकृतम् - पाणिनिना कृतम् - तृतीया तत्पुरुषः
वेदार्थबोधः - वेदार्थस्य बोधः - षष्ठी तत्पुरुषः
आचार्यप्रवर - आचार्येषु प्रवर इति - सप्तमी तत्पुरुषः
शताधिकाः - शतात् अधिकाः - पञ्चमी तत्पुरुषः
खगोलविज्ञानम् - खगोलस्य विज्ञानम् - षष्ठी तत्पुरुषः
कृषिविज्ञानम् - कृषेः विज्ञानम् इति - षष्ठी तत्पुरुषः
(ग) व्युत्पत्तिः (प्रकृति-प्रत्यय विभागाः)
निरूपणम् - नि + रूप् + ल्युट (नि + रूप् + णिच् + युच्)
उत्थाय - उत् + स्था + ल्यप्
अभिवादनम् - अभि + वद् + णिच् + ल्युट्
शासकम् - शास् + ण्वुल
अनुशासनम् - अनु + शास्
लक्षणम् - लक्ष् + ल्युट
प्रवृत्तिः - प्र + वृत् + क्तिन्
निवृत्तिः - नि + वृत् + क्तिन्
कर्तव्यम् - कृ + तव्य
प्रणीतम् - प्र + नी + क्त
निरूक्तम् - निर् + वच् + क्त
कृतम् - कृ + क्त
प्रवर्तकः - प्र + वृत् + णिच् + ण्वुल्
दर्शनम् - दृश् + ल्युट्
विज्ञानम् - वि + ज्ञा + ल्युट्
रचितम् - रच् + क्त
अभ्यासः मौखिकः
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तरम् एकपदेन दत्त -
(क) कक्षायां कः प्रविशक्ति ?
उत्तर-शिक्षकः
(ख) के सादरमुत्थाय तस्याभिवादनं कुर्वन्ति ?
उत्तर-छात्राः दर्शनम्
(ग) वेदस्य कति अङ्गानि भवन्ति ?
उत्तर-षट्
(घ) शिक्षा का बोधयति
उत्तर-उच्चारणं प्रक्रियां
(ङ) पणिनिना कृतम् किं प्रसिद्धम् ?
उत्तर-व्याकरणं
2. सन्धि विच्छेदं कुरूत -
(क) उच्चारणम्
(ख) वेदार्थबोधः
(ग) व्युप्तत्तिः
(घ) निरूक्तम्
(ङ) प्रश्नोत्तरम्
उत्तर- (क) उच्चारणम् - उत् + चारणम्
(ख) वेदार्थबोध: - वेद + अर्थबोधः
(ग) व्युप्तत्तिः - वि + उत्पतिः
(घ) निरूक्तम् – निः + उक्तम्
(ङ) प्रश्नोत्तरम् - प्रश्न + उतरम्
3. समासविग्रहं कुरूत-
(क) ज्योतिषशास्त्रम्
(ख) न्यायदर्शनम्
(ग) पाणिनिकृतम्
(घ) पिङगलरचिते
उत्तर- (क) ज्योतिषशास्त्रम् - ज्योतिषस्य शास्त्रम्
(ख) न्यायदर्शनम् - न्यायस्य दर्शनम्
(ग) पाणिनिकृतम् - पाणिनिना कृतम्
(घ) पिङगलरचिते - पिङलेन रचिते
4. प्रकृति प्रत्यय विभागं कुरूत-
(क) आर्यभट्टीयम्
(ख) विज्ञानम्
(ग) रचितम्
(घ) ज्ञातम्
(ङ) प्रवर्तकः
उत्तर-(क) आर्यभट्टीयम् -
(ख) विज्ञानम् -
(ग) रचितम् -
(घ) ज्ञातम् -
(ङ) प्रवर्तकः -
5. विपरीतार्थकान् शब्दान् वदत -
(क) उत्थाय :
(ख) शासकम्
(ग) कर्त्तव्यम्
(घ) अस्ति
(ङ) उच्चैः
(च) चरः ।
(छ) गमनम्।
उत्तर- (क) उत्थाय - उपविश्य
(ख) शासकम् - अशासकम्
(ग) कर्त्तव्यम - अकर्तव्यम्
(घ) अस्ति - आसीत्
(ङ) उच्चैः - नीचैः
(च) चरः - अचरः
(छ) गमनम् - आगमनम् ।
अभ्यासः लिखितः
1. अधोलिखितानां पदानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत -
(क) संस्कृतशास्त्रैः सह केषां परिचयो भविष्यति ?
उत्तर-संस्कृतशास्त्रैः सह छात्राणां परिचयो भविष्यति।
(ख) शास्त्रस्य लक्षणं गुरुणा किं प्रोक्तम् ?
उत्तर-शास्त्रस्य लक्षणं गुरुणा कर्तव्याकर्तव्य विषयान ज्ञानं प्रोक्तम्।
(ग) धर्मशास्त्रे शास्त्रस्य किं लक्षणं प्रोक्तम् ?
उत्तर-धर्मशास्त्रे शास्त्रस्य लक्षणं प्रोक्तम् यत् प्रवृतिर्वा निवृतिर्वा नित्येन कृत्येन वा पुषां येनोपदिश्यते तत्शास्त्रम्।
(घ) वेदरूपम् शास्त्रम् किं भवतु ?
उत्तर-शास्त्रं नित्यं भवतु वेदरूपम्।
(ङ) ऋष्यादिभिः प्रणीतम् किं भवतु ?
उत्तर-ऋष्यादिभिः प्रणीतम् किं भवतु।
(च) कति वेदाङ्गानि सन्ति ?
उत्तर-षट् वेदअङ्गानि सन्ति।
(छ) वेदाङ्गानाम् व्याकरणम् प्रसिद्धम् ?
उत्तर-आम् वेदाङ्गानाम व्याकरणं प्रसिद्ध।
(ज) केन कृतम् व्याकरणम् प्रसिद्धम् ?
उत्तर-पाणिनिना कृतम् व्याकरणं प्रसिद्धः।
(झ) कपिलः कस्य दर्शनस्य प्रवर्तकः आसीत् ?
उत्तर-कपिलः सांख्य दर्शनस्य प्रवर्तकः आसीत।
2. अधोलिखित वाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधारीकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरूत-
यथा - उत्तर - पराशरेण मुनिना कृषिवाज्ञानम् प्रवर्तितम्।
प्रश्न: - केन मुनिना कृषिविज्ञानाम् प्रवर्तितम् ?
(क) भारतवर्षे शास्त्राणां महती परम्परा श्रुयते।
उत्तर-भारतवर्षे केषां महती परम्परा शूयते ?
(ख) अद्य युष्माकं परिचयः संस्कृतशास्त्रैः भविष्यति।
उत्तर-अद्य युष्माकं परिचयः कैः भविष्यति ?
(ग) शास्त्रं मानवेभ्यः कर्त्तव्यम् अकर्तव्यञ्च बोधयति।
उत्तर-कं मानवेभ्यः कर्त्तव्यम् अकर्तव्यञ्च बोधयति ?
(घ) शास्त्रं नित्यं भवतु वेदरूपम्।
उत्तर-शास्त्रं कदा भवतु वेदरूपम् ?
(ङ) ऋष्यादिप्रणीतम् कृतकं भवतु।
उत्तर-ऋष्यादिप्रणीतम् कः भवतु ?
(च) जैमिनिना मीमांसादर्शनम् प्रणीतम्।
उत्तर-केन् मीमांसादर्शनम् प्रणीतम् ?
(छ) सर्वेषां शताधिकाः व्याख्यातारः स्वतन्त्रग्रन्थकाराश्च वर्तन्ते।
उत्तर-केषां शताधिका: व्याख्यातारः स्वतन्त्रग्रन्थकाराश्च वर्तन्ते ?
3. अधोलिखित क्रियापदानां स्ववाक्येषु संस्कृते प्रयोगं कुरूत -
(क) भवति
(ख) प्रणीतम्
(ग) प्रवर्तकाः
(घ) वर्तन्ते
(ङ) वदति
(च) कथयसि
(छ) अल्पा
उत्तर- (क) भवति - आम्रफलं मधुरं भवति।
(ख) प्रणीतम् - महाभारतः व्यासप्रवीतम् अस्ति।
(ग) प्रवर्तकाः – महावार बुद्धः विवेकानन्दः च धर्म प्रर्वतकाः सन्ति।
(घ) वर्तन्ते - भारतवर्षे नद्यः वर्तन्ते।
(ङ) वदति - सः सत्यं वदति।
(च) कथयसि - त्वम् मिथ्या कथयसि।
(छ) अल्पा – रामस्य बुद्धि अल्पा अस्ति।
4. कोष्ठान्तर्गतानां शब्दानां साहाय्येन रिक्तस्थानानि पूरयत -
(क) भारतवर्षे शास्त्राणां .................. परम्परा श्रूयते।
(ख) शिक्षकः कक्षायां..........
(ग) छात्राः ..................... तस्याभिवादनं कुर्वन्ति।
(घ) अद्य ............... परिचयः संस्कृतशास्त्रैः भविष्यति।
(ङ) शास्त्रं ................. कर्त्तव्यम् अकर्तव्यञ्च बोधयति।
......................... रसायनविज्ञानम्, भौतिक विज्ञानञ्च-अन्तरभूते स्तः।
(छ) वस्तुतो ....................... शास्त्रकाराणाम् अल्पा संख्या।
(प्रविशति, महती, सादरमुत्थाय, युष्माकम्, मानवेभ्यः, तत्रैव, नास्ति।)
उत्तर-(क) भारतवर्षे शास्त्राणां महती परम्परा श्रूयते।
(ख) शिक्षकः कक्षायां प्रविशति ।
(ग) छात्राः सादरमुत्थाय तस्याभिवादनं कुर्वन्ति।
(घ) अद्य युष्माकम् परिचयः संस्कृतशास्त्रैः भविष्यति।
(ङ) शास्त्रं मानवेभ्यः कर्त्तव्यम् अकर्त्तव्यञ्च बोधयति।
(च) तत्रैव रसायनविज्ञानम्, भौतिक विज्ञानञ्च-अन्तरभूते स्तः।
(छ) वस्तुतो नास्ति शास्त्रकाराणाम् अल्पा संख्या।
5. रेखाङ्कितपदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं लिखत -
(क) उपविशन्तु सर्वे।
उत्तर-प्रथमा
(ख) अद्य युष्माकं परिचयः संस्कृतशास्त्रैः भविष्यति।
उत्तर-षष्टी
(ग) कृतकं शास्त्रं ऋषयः अन्ये विद्वान्सः वा रचितवन्तः।
उत्तर-प्रथम
(घ) पाणिनीयशिक्षा तस्याः प्रसिद्धो ग्रन्थः।
उत्तर-षष्टी
(ङ) सर्वेषां शताधिकाः व्याख्यातारः स्वतन्त्र ग्रन्थकाराश्च वर्तन्ते।
उत्तर-षष्टी - प्रथमा
(च) प्राचीनभारते विज्ञानस्य विभिन्नस्य विभिन्नशाखानां शास्त्राणि प्रावर्तन्ते।
उत्तर-सप्तमी
(छ) वराहमिहिरस्य बृहत्संहिता विशालोग्रन्थः यत्र नाना विषयाः समन्विताः।
उत्तर-षष्टी