नवमः पाठः
स्वामी दयानन्दः

(आधुनिकभारते समाजस्य शिक्षायाश्च महान् उद्धारकः स्वामी दयानन्दः। आर्यसमाजनामकसंस्थायाः संस्थापनेन एतस्य प्रभूतं योगदानं भारतीयसमाजे गृह्यते। भारतवर्षे राष्ट्रीयतायाः बोधोऽपि अस्य कार्यविशेषः। समाजे अनेकाः दूषिताः प्रथाः खण्डयित्वा शुद्धतत्त्वज्ञानस्य प्रचारं दयानन्दः अकरोत्। अयं पाठः स्वामिनो दयानन्दस्य परिचयं तस्य समाजोद्धरणे योगदानं च निरूपयति।)
अर्थ-आधुनिक भारत में समाज और शिक्षा के महान उद्धारक स्वामी दयानन्द हैं। आर्य समाज नामक संस्था के स्थापना से इनका प्रचुर योगदान भारतीय संस्था के स्थापना से इनका प्रचुर योगदान भारतीय समाज में मिलता है। भारतवर्ष में राष्ट्रीयता का ज्ञान भी इनका कार्य-विशेष है। समाज में अनेक दूषित प्रथा का खण्डन करके शुद्ध तत्वज्ञान का प्रचार दयानन्द ने किया। यह पाठ स्वामी दयानन्द के परिचय और उनके समाज उद्धार में योगदान को निरूपित करता है। 
मध्यकाले नाना कुत्सितरीतयः भारतीयं समाजम् अदूषयन्। जातिवादकृतं वैषक्यम्, अस्पृश्यता, धर्मकार्येषु आडम्बरः, स्त्रीणां शिक्षा, विद्यवानां गर्हिता स्थितिः, शिक्षायाः अव्यापकता इत्यादयः दोषाः प्राचीनसमाजे आसन्। अतः अनेके दलिताः हिन्दुसमाज तिरस्कृत्य धर्मानतरणं स्वीकृतवन्तः। सतादृशे विषमे काले ऊनविंशशतक केचन धर्मोद्धारकाः सत्यान्वेषिणः समाजस्य वैषम्य निवारकाः भारत वर्षे प्रादुरभवन्। तेषु नूनं स्वामी दयानन्दः विचारणां व्यापकत्वात् समाजोद्धरणस्य संकल्पाच्य शिखर स्थानीयः।
अर्थ-मध्यकाल में अनेक गलत (बुरी) रीतियाँ भारतीय समाज को दूषित किया। जातिवाद कृत विषमता, अस्पृश्यता, धर्मकार्यों में आडम्बर, स्त्रियों की शिक्षा, विधवाओं की निन्दित स्थिति, शिक्षा की अव्यापकता इत्यादि दोष प्राचीन समाज में थे। अतः अनेक दलितों ने हिन्दू समाज का तिरस्कार कर के धर्मान्तरण स्वीकार किया। ऐसे विषम-काल में उन्नीसवें शतक में कुछ धर्मोद्धारक, सत्य की खोज करने वाले, समाज के विषमता को दूर करने वाले भारत वर्ष में उत्पन्न हुए। उनमें निश्चित ही स्वामी दयानन्द के विचारों की व्यापकता से समाज उद्धार के संकल्प को ऊंचाई प्राप्त
स्वामिनः जन्म गुजरातप्रदेशस्य टेकारानामके ग्रामे 1824 ईस्वी वर्षेऽभूत्। बालकस्य नाम मूलशङ्करः इति कृतम्। संस्कृतशिक्षया एवाध्ययनस्यास्य प्रारम्भो जातः। कर्मकाण्डिपरिवारे मूलशङ्करस्य कृते शिवरात्रिमहापर्व उद्बोधकं जातम्। रात्रिजागरम् काले मूलशङ्करेण दृष्टं यत् शङ्करस्य विग्रहमारूध्य मूषकाः विग्रहार्पितानि व्यानि भक्षयन्ति। मूलशङ्करोऽचिनतयत् यत् विग्रहोऽयमञ्चिटकरः। वस्तुतः देवः प्रतिमायां नास्ति। रात्रिजागरणं विहाय मूलशङ्करः गृहं गतः। ततः एव मूलशङ्करस्य मूर्तिपूजां प्रति अनास्था जाता। वर्षद्वयाभ्यन्तरे एव तस्य क्रियायाः स्वसुनिधनं जातम्। ततः मूलशङ्करे वैराग्यभावः समागतः। गृहं परित्यज्य विभिन्नानां विदुषां सतां साधूनाञ्च सङ्गतौ रममाणोऽसौ मधुरायां विरजानन्दस्य प्रज्ञाचक्षुषः विदुषः समीपमगमत्। तस्मात् आर्षग्रन्थानामध्ययनं प्रारभत। विरजानन्दस्य उपदेशात् वैदिकधर्मस्य प्रचारे सत्यस्य प्रसारे च स्वजीवनमसावर्जितवान्। यत्र-तत्र धर्माडम्बराणां खण्डनमपि स चकार। अनेके पण्डिताः तेन पराजिताः तस्य मते दीक्षिताः।
अर्थ-स्वामीजी का जन्म गुजरात प्रदेश के टेकरा नाम के ग्राम में 1824 ई० वर्ष में हुआ। बालक नाम मूल शंकर ऐसा किया गया। संस्कृत शिक्षा के द्वारा ही इनका अध्ययन प्रारम्भ हुआ। कर्मकाण्डी परिवार में मूलशंकर के लिये शिवरात्रि महापर्व उद्बोधक हुआ। रात्रि जागरण काल में मूलशंकर के द्वारा देखा गया कि शंकर के मूर्ति पर चढ़कर चुहा मूर्ति को अर्पित वस्तुओं को खा रहा है। मूलशंकर ने सोचा कि मूर्ति यह अत्यन्त तुच्छ है। वास्तव में देवता प्रतिमा में नहीं है। रात्रि-जागरण को छोड़कर मूलशंकर घर चले गये। उसी समय से मूलशंकर घर चले गये। उसी समय से मूलशंकर की मूर्तिपूजा के प्रति अनास्था हो गयी। दो वर्षों के बाद ही उनकी प्रिय बहन का निधन हो गया। उसके बाद मूलशंकर में वैराग्य भाव उत्पन्न हुआ। घर को छोड़कर भिन्न-भिन्न विद्वानों, सज्जनों और साधुओं की संगति में घूमते हुए ये मथुरा में विरजानन्द नामक अन्धे विद्वान के पास गये। उनसे आर्ष ग्रन्थों का अध्ययन प्रारम्भ हुआ। विरजानन्द के उपदेश से वैदिक धर्म के प्रचार में और सत्य के प्रसार में अपने जीवन को अर्पित कर दिया। जहाँ-तहाँ धर्म आडम्बरों का खण्डन भी उन्होंने किया। अनेक पण्डित उनके द्वारा पराजित हुए और उनके मत में दीक्षित हुए
स्त्रीशिक्षायाः विधवाविवाहस्य मूर्तिपूजाखण्डनस्य अस्पृश्यतायाः बालविवाहस्य च निवारणस्य तेन महान् प्रयासः विभिन्नैः समाजोद्धारकैः सह कृतः। स्वसिद्धान्तानां सङ्कलनाय सत्यार्थप्रकाशनामक ग्रन्थं राष्ट्रभाषायां विरच्य स्वानुयायीनां स महान्तमुपकारं चकार। किञ्च वेदान् प्रति सर्वेषां धर्मानुयायिनां ध्यानमाकर्षयन् स्वयं वेदभाष्याणि संस्कृतहिन्दीभाषयोः रचितवान्। प्राचीनशिक्षायां दोषान् दर्शयित्वा नवीनां शिक्षा पद्धतिमसावदर्शयत्। स्वसिद्धान्तानां कार्यान्वयनाय 1875 ईस्वी वर्षे मुम्बईनगरे आर्यसमाज संस्थायाः स्थापनां कृत्वा अनुयायिनां कृते मूर्तरूपेण समाजस्य संशोधनोद्देश्यं प्रकटितवान्।
अर्थ-स्त्री शिक्षा का विधवा विवाह का मूर्तिपूजा खण्डन का छुआछूत का और बाल-विवाह के निवारण का विभिन्न समाज उद्धारकों के साथ मिलकर उनके द्वारा प्रयास किया गया। अपने सिद्धान्तों के संकलन के लिये 'सत्यार्थ प्रकाश' नामक ग्रंथ को राष्ट्र भाषा में रचकर अपने अनुयायिओं के लिये उन्होंने महान उपकार किया। और क्या वेदों के प्रति सभी धर्मानुयायीयों के ध्यान को आकृष्ट करते हुए स्वयं वेद भाष्य को संस्कृत हिन्दी भाषा में रचना किया। प्राचीन शिक्षा से दोषों को दिखा कर नई शिक्षा पद्धति को इन्होंने दिखाया। अपने सिद्धान्त के कार्यान्वयन के लिये 1875 ई० वर्ष में मुम्बई नगर में आर्य समाज संस्था की स्थापना करके अनुयायीयों के लिये मूर्तरूप से समाज के संशोधन के उद्देश्य को प्रकट किया।
सम्प्रति आर्यसमाजस्य शाखाः प्रशाखाश्च देशे विदेशेषु च प्रायेण प्रतिनगरं वर्तन्ते। सर्वत्र समाजदूषणानि शिक्षामलानि च शोधयन्ति। शिक्षापद्धतौ गुरुकुलानां डी0 ए0 वी0 (दयानन्द एंग्लो वैदिक) विद्यालयानाञ्च समूहः स्वामिनो दयानन्दस्य मृत्योः (1883 ईस्वी) अनन्तरं प्रारब्धः तदनुयायिमिः। वर्तमानशिक्षापद्धतौ समाजस्य प्रवर्तने च दयानन्दस्य आर्यसमाजस्य च योगदानं सदा स्मरणीय मस्ति।
अर्थ-आजकल आर्य समाज की शाखा और प्रशाखा देश और विदेश के प्रायः प्रतिनगर में है। सभी जगह समाज की गन्दगी और शिक्षा की गन्दगी को दूर कर रहे हैं। शिक्षापद्धति में गुरुकुलों में डी० ए० वी० नाम से विद्यालयों का समूह स्वामी दयानन्द के मृत्यु के बाद उनके अनुयायियों के द्वारा प्रारम्भ हुआ। वर्तमान शिक्षा पद्धति के और समाज के प्रवर्तन में दयानन्द और आर्यसमाज को योगदान स्मरणीय है।
शब्दार्थाः
अदूषयन् - दूषितं कृतवन्तः - दुषित किया
वैषक्यम् - असमानता - विषमता
गर्हिताः - निकृष्टा - निन्दिता
निवारकाः - अपहारकाः - दूर करनेवाले
नूनम् - अवश्यम् - निश्चय
विग्रहम् - मूर्तिम् - मूर्ति पर
अकिञ्चित्करः - तुच्छः - साधारण
विहाय - व्यक्त्वा - छोड़कर
अनास्था - उदासीनता - आस्था का अभाव (तटस्थता)
परित्यज्य - विहाय - छोड़कर
प्रज्ञाचक्षुषः - अन्धस्य - अन्धा का
दीखिताः - दीक्षां प्राप्ताः - दीक्षित
सम्प्रति - अधुना - इस समय
अनन्तरम् - पश्चात् - बाद में
व्याकरणम्
सन्धिविच्छेदः

इत्यादयः - इति + आदयः
धर्मान्तरम् - धर्म + अन्तरम्
धर्मोद्धारकाः - धर्म + उद्धारकाः
सत्यान्वेषिणः - सत्य + अन्वेषिणः
प्रादुरभवन् - प्रादुः + अभवन्
संकल्पाच्च - संकल्पात् + च
वर्षेऽभूत् - वर्षे + अभूत्
एवाध्ययनस्यास्य - एव + अध्ययनस्य + अस्य
तादृश्येव - तादृश्य + एवं
शिवोपासके - शिव + उपासके
विग्रहमारूह्य - विग्रहम् + आरूह्य
विग्रहार्पितानि - विग्रह + अर्पितानि
मूलशङ्करोऽचिन्तयत् - मूलशङ्करः + अचिन्तयत्
विग्रहोऽयमकिञ्चित्करः - विग्रहः + अयम् + अकिञ्चित्करः
स्वसुर्निधनम् - स्वसुः + निधनम्
साधूनाञ्च - साधूनाम् + च
समागतः - सम + आगतः
रममाणोऽसौ - रममाण: + असौ
स्वजीवनमसावर्पितवान् - स्वजीवनम + असौ + अर्पितवान
समाजोद्धारकैः - समाज + उद्धारकैः
पद्धतिमसावदर्शयत् - पद्धतिम + असौ + अदर्शयत
संशोधनोद्देश्यम् - संशोधन + उद्देश्यम्
विद्यालयानाञ्च - विद्या + आलयानाम + च
अभ्यासः मौखिकः
1. स्वामिनः दयानन्दस्य विषये द्वे वाक्ये वदत।
उत्तर-स्वामी दयानन्दः महान समाजोद्धारकः आसीत। तस्य प्रमुख रचना सत्यार्थ प्रकाशः अस्ति ।
2. अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं वदत -

धर्मोद्धारकः, सत्यान्वेषी, वैषम्यनिवारकः, शिखरस्थानीयः, संस्कृतशिक्षा
उत्तर- धर्मोद्धारकः - धर्मस्य उद्धारकाः
सत्यान्वेषी - सत्यस्य अन्वेषिणः
वैषम्यनिवारकः - वैषम्यस्य निवारकः
शिखरस्थानीयः - शिखरस्य + स्थानीयः
संस्कृतशिक्षा - संस्कृतस्य + शिक्षा
3. सन्धिविच्छेदं कुरुत -
संकल्पाच्च, धर्मान्तरम्, समाजोद्धरणस्य, सत्यान्वेषिणः, विग्रहार्पितानि
उत्तर- संकल्पाच्च - संकल्पात् + च
धमानाम - धर्म के अन्तरम
समाजाधरणस्य - समाज + उदरणय
सत्यान्वेषिणः - सत्य + अन्वेषिणः
विग्रहार्पितानि - विग्रह + अर्पितानि.
4. पञ्च अव्ययपदानि वदत
उत्तर-सम्प्रति, इति, यत्र, तत्र, यथा, सम्।
अभ्यासः लिखितः
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत् -
(क) मध्यकाले काः भारतीयं समाजम् अदूषयन् ?
उत्तर-मध्यकाले नाना कुत्सित रीतयः भारतीयं समाजम् अदूषयन्।
(ख) के हिन्दुसमाज तिरस्कृत्य धर्मान्तरणं स्वीकृतवन्तः ?
उत्तर-अनेके दलिताः हिन्दुसमाज तिरस्कृत्य धर्मान्तरणं स्वीकृतवन्तः।
(ग) स्वामिनः दयानन्दस्य जन्म कुत्र अभवत् ?
उत्तर-स्वामिनः दयानन्दस्य जन्म गुजरात प्रदेशस्य टेकरा नामके ग्रामे अभवत्।
(घ) विग्रहार्पितानि द्रव्यानि के भक्षयन्ति ?
उत्तर-विग्रहार्पितानि द्रव्यानि मूषकाः भक्षयन्ति।
(ङ) रात्रिजागरणं विहाय मूलशङ्करः कुत्र गतः ?
उत्तर-रात्रिजागरणं विहाय मूलशङ्करः गृहम् गतः।
2. निम्नलिखितानां पदान सन्धिविच्छेदं कुरूत -
एवाध्ययनस्यास्य, विग्रहमारूह्य, वर्षेऽभूत्, स्वजीवनमसावर्पितवान्, समाजोद्धारकैः, महान्तमुपकारः, विद्यालयानाञ्च।
उत्तर- एवाध्ययनस्यास्य - एव + अध्ययनस्य + अस्य
विग्रहमारुह्य - विग्रहम् + आरूध्य
वर्षेऽभूत् - वर्षे + अभूत
स्वजीवनमसावर्पितवान् - स्वजीवनम् + असौ + अर्पितवान
समाजोद्धारकैः - समाज + उद्धारकैः
महान्तमुपकारः - महान्तम् + उपकारः
विद्यालयानाञ्च - विद्यालयानाम् + च
3. अधोलिखितवाक्येषु कोष्ठात् समुचितं पदमादाय रिक्तस्थानानि पूरयत -
(क) स्वामी दयानन्दः ............ आसीत्। (समाजोद्धारकः / कृषकः)
उत्तर-समाजोद्धारकः
(ख) बालकस्य नाम ........ इति कृतम्। (मूलविष्णुः / मूलशङ्करः)
उत्तर-मूलशङ्करः
(ग) शङ्करस्य विग्रहमारूह्य ........... विग्रहार्पितानि दव्यानि भक्षयन्ति। (खगाः / मूषकाः )
उत्तर-मूषकाः
(घ) रात्रिजागरणं विहाय मूलशङ्कर ........... गतः। (गृहम् / विद्यालयम्)
उत्तर-गृहम्
(ङ) स्वामी दयानन्दः ............. संस्थापकः आसीत्। (आर्यसमाजस्य । सिखसमाजस्ये)
उत्तर-आर्यसमाजस्य
4. निम्नलिखितानां पदानां प्रकृतिप्रत्ययविभागं कुरूत -
दर्शयित्वा, विरच्य, परित्यज्य, स्मरणीयम्, दृष्टम्, कृतम्, गतः
उत्तर- दर्शयित्वा - दृश + क्त्वा
विरच्य - वि + रच + ल्यप्
परित्यज्य - परि + त्यज + ल्यप
स्मरणीयम् - स्मृ + अनीयर
दृष्टम् - दृश + क्त
कृतम् - कृ + क्त
गतः - गम् + क्त
5. कोष्ठकस्येभ्यः धातुभ्यः उचितप्रत्ययं योजयित्वा रिक्त स्थानानि पूरयत -
(क) प्राचीनसमाजे अनेके दोषाः .....................। (अस्)
उत्तर-आसन्
(ख) तस्य जन्म 1824 ईस्वी वर्षे .............. । (भू)
उत्तर-अमृत्
(ग) बालकस्य नाम मूलशङ्करः इति .......... । (कृ)
उत्तर-कृतम्
(घ) दयानन्दस्य योगदानं सदा ..................। (स्म)
उत्तर-स्मरणीय
(ङ) ततः मूलङ्करे वैराग्यभावः ............... । (गम्)
उत्तर-समागतः
6. अधोलिखितानां पदानां संस्कृतवाक्येषु प्रयोगं कुरुत
मूषकः, विद्वान, धर्मोद्धारकः, अगच्छत्, सह
उत्तर- मूषकः - मूषकः गणेशस्य वाहनः अस्ति।
विद्वान - दयानन्दः विद्वानः आसीत।
धर्मोद्धारकः - विवेकानन्दः धर्मोद्धारकः आसीत।
अगच्छत् - सः गृहात् अगच्छत्।
सह - रामेण सह सीता गतवती।
7. निम्नलिखितानां पदानां विपरीतार्थकपदानि लिखत
विद्वान्, दोषः, पराजितः, अनास्था, उपकारम्, प्रारम्भः, गर्हितः, वैषम्यम् ।
उत्तर- शब्द - विपरातः
विद्वान्- मूर्ख
दोषः - गुणः
पराजितः - अपराजितः
अनास्था - आस्था
उपकारम् - अपकारम्
प्रारम्भः - समापनः
गर्हितः - श्रेष्ठः
वैषम्यम् - साम्यम्
8. अधोलिखितेषु पदेषु धातुयुक्तम् उचितं प्रत्ययं निर्दिशत -
(क) गतः - गम् + ................ (घञ् / क्तः)
उत्तर-गतः - गम् + क्तः ।
(ख) गत्वा - गम् + ................ (ल्युट / ल्यप्) को
उत्तर-गत्वा - गम् + क्त्वा
(ग) गमनीयम् - गम् + ............ (ल्यप् / क्त्वा)
उत्तर-गमनीयम् - गम् + अनीयर
(घ) उपगम्य - गम् + .............. (ल्यप् / क्त्वा)
उत्तर-उपगम्य - उप + गम् + ल्यप
(ङ) गन्तुम् - गम् + .. .... ( यत् / तुमुन्)
उत्तर-गम् + तुमुन् ।
9. अधोलिखितानि रेखाङ्कितपदानि बहुवचने परिवर्तयत -
(क) सः ग्रन्थं विरच्य महान्तम् उपकारम् अकरोत्।
उत्तर-ग्रन्थान्
(ख) सः प्राचीनशिक्षायां दोषः आदर्शयत्।
उत्तर-दोषाः
(ग) सः गृहम् अपश्यत्।
उत्तर-गृहाणि
(घ) तत्र देवः पूजितः।
उत्तर-देवाः
(ङ) सः खगं पश्यति।
उत्तर-खगाः
10. अधोलिखितं रेखाङ्कितपदमनुसृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत -
(क) मध्यकाले धर्मकार्येषु आडम्बरः आसीत्।
उत्तर-धर्मकार्येषु आडम्बरः कस्मिन काले आसीत् ?
(ख) तत्र विधवानां स्थितिः गर्हिताः अस्ति।
उत्तर-तत्र कस्याः स्थिति: गर्हिताः अस्ति ?
(ग) बालकस्य नाम मूलशङ्करः आसीत्।
उत्तर-बालकस्य नाम किम् आसीत् ?
(घ) मुलशङ्करः मेधावी आसीत्।
उत्तर-मूलशंकरः कीदृशः आसीत् ?
(ङ) आर्यसमाजस्य शाखा देशे विदेशेषु च वर्तन्ते।
उत्तर-आर्यसमाजस्य शाखा कुत्र वर्तन्ते ?
(च) मूलशङ्करस्य मुर्तिपूजां प्रति अनास्था जाता।
उत्तर-मूर्तिपूजां प्रति अनास्था कस्य जाता ?
(छ) गृहं परित्यज्य सः गतः।
उत्तर-गृहं परित्यज्य कः गतः ?
11. अधोलिखितेषु पदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं लिखत -
सत्यान्वेषिणः, विधवानाम्, विषमे, धर्मोद्धारकाः, तेषु, प्रतिमायाम्, वैदिकधर्मस्य, संस्कृतेन।
उत्तर- पद - विभक्ति
सत्यान्वेषिणः - प्रथमा
विधवानाम् - षष्टी
विषमे - सप्तमी
धर्मोद्धारकाः - सप्तमी
तेषु - सप्तमी
प्रतिमायाम् - सप्तमी
वैदिकधर्मस्य - षष्टी
संस्कृतेन - तृतीया