चतुर्थः पाठः
संस्कृतसाहित्ये लेखिकाः

[समाजस्य यानं पुरुषैः नारीभिश्च चलि। साहित्येऽपि उभयोः सभानं महत्त्वम्। अधुना सर्वभाषासु साहित्यरचनायां स्त्रियोऽपि (स्त्रियः + अपि) तत्पराः सन्ति यशश्च लभन्ते। संस्कृतसाहित्ये प्राचीनकालादेव (प्राचीनकालात् + एव) साहित्यसमृद्धौ योगदानं न्यूनाधिकं (न्यून + अधिकम्) प्राप्यसे। पाठेऽस्मिन्नतिग्रसिद्धानां (पाठेः + अस्मिन् + अतिप्रसिद्धानाम्) लेखिकानाभेव चर्चा वर्तते येन साहित्य निधिपूरणे तासां योगदानां ज्ञायेत।]
अर्थ-समाज की गाड़ी पुरुषों और नारियों के द्वारा चलती है। संस्कृत साहित्य में भी दोनों का समान महत्व है। आज सभी भाषाओं में साहित्य रचना में स्त्रियाँ भी तत्पर है और यश प्राप्त कर रही है। संस्कृत साहित्य में प्राचीनकाल से ही साहित्य समृद्धि में थोड़ा बहुत योगदान प्राप्त है। इस पाठ में उन प्रसिद्ध लेखिकाओं की चर्चा है जिससे साहित्य-निधि की पूर्ति में उनके योगदान का ज्ञात होता है।
विपुलं संस्कृतसाहित्यं विभिन्नैः कविभिः शास्त्रकारैश्च संवर्धितम्। वैदिककालादारभ्य (वैदिककालात् + आरभ्य) शास्त्राणां काव्यानाञ्च (काव्यानाम् + च) रचने संरक्षणे च यथा पुरुषाः दत्तचित्ताः अभवन् तथैव स्त्रियोऽपि (स्त्रियः + अपि) दत्तावधानाः (दत्त + अवधानाः) दाप्यन्ने। वैदिकयुगे मन्त्राणां दर्शका न केवला ऋषयः, प्रत्युव ऋषिका अपि सन्नि। ऋगवेदे चतुर्विशतिरथर्ववेदे (चतुविंशतिः + अथर्ववेदे) च पञ्च ऋषिकाः मन्त्रदर्शनवत्यो निर्दिश्यन्ने यथा-यपी, अपाला, उर्वशी, इन्द्राणी, वागाम्भृणी इत्यादयः (इति + आदयः)।
अर्थ-विशाल संस्कृत साहित्य को अनेक कवियों और शास्त्रकारों के द्वारा बढ़ाया गया। वैदिककाल से आरम्भ कर शास्त्रों और काव्यों के रंचना और संरक्षण में जैसे पुरुष सावधान हुए इसी प्रकार स्त्रियाँ भी सावधान दिखी। वैदिक युग में मंत्री के दर्शक न केवल ऋषिगण बल्कि ऋषि पत्नियाँ भी हैं। ऋग्वेद में 24 अर्थवेद में 5 ऋषि स्त्रियाँ मंत्र दर्शन एवं निर्देशन कराती हुई दिखती है जैसे-अपाला, यपी, उर्वशी, इन्द्राणी, वागाम्मृणी आदि।
बृहदारण्यकोपनिषदि (वृहदारण्यक + उपनिषदि) याज्ञवल्क्यस्य पत्नी मैत्रेयी दार्शनिक रुचिमती वर्णिता यां याज्ञवलस्य आत्मतत्वं शिक्षयति। जनकस्य सभायां शास्त्रार्थ कुशला गार्गी वाचक्नवी तिष्ठति स्म। महाभारतेऽपि जीवनपर्यन्तं वेदान्नानुशीलनपरायाः (वेदान्त + अनुशीलन + अपरायाः) सुलभाया वर्णनं लभ्यते। 
अर्थ-वृद्धारण्यक उपनिषद में याज्ञवल्क्य की पत्नी मैत्रेयी की दर्शनिक रुचि वर्णित है जो याज्ञवल्क्य को आत्म तत्व की शिक्षा देती है। जनक की सभा में शास्त्रार्थ कशल शार्गी का प्रमाण होता था। महाभारत में भी जीवन पर्यन्त वे दो के अनुशीलन में रत स्त्रियों का सलभ वर्णन प्राप्त होता है।
लौकिकसंस्कृतसाहित्ये प्रायेण चत्वारिंशत्कवयित्रीणां सार्धशतं पद्यानि स्फुटरूपेण इतस्तती लभ्यन्ते। तालु विजयाङ्कन प्रथम-कल्पा वर्तते। सा च श्यामवर्णासीदिति पद्येनानेन स्फुटीभवति
अर्थ-लौकिक संस्कृत साहित्य में प्रायः चार सौ कवयित्रयों के पचास पद स्पष्ट रूप से इधर प्राप्त होते हैं। तात्नु विजयाङ्कन प्रथमा कल्पा है और वह श्यामवर्णा थी ऐसी इस पद से स्पष्ट होता है।
नीलोत्पलदलश्यामां विजयाङ्कामजानता।
वृथैव (वृथा + एव) दण्डिना प्रोक्ता (प्र + उक्ता) 'सर्वशुक्ला सरस्वती॥

अर्थ-नीले कमल के पंखुड़ियों के समान विजयात्रा श्याम वर्ण की जानी गई वेकार ही दण्डी के द्वारा उसे सर्व शुक्ला सरस्वती कहा गया।
तस्याः कालः अष्टमशतकमित्यनुमीयते (अष्टमशतकम् + इति + अनुमीयते)। चलुक्यवंशीयस्य चन्द्रादित्यस्य राज्ञी विजयभट्टारिकैव (विजयभट्टारिक + एव) विजयाङ्का इति बहवो मन्यते। किञ्च शीला भट्टारिका, देवकुमारिका, रामभद्राम्बा-प्रभृतयो दक्षिणभारतीयाः संस्कृतलेसिकाः स्वस्फुटपद्यैः प्रसिद्धः।
अर्थ-उसका काल आठ सौ के आसपास अनुमान किया जाता है।चालुक्यवंश की चन्द्रादित्य की रानी विजय महारिक के द्वारा विजयात्रा बहुत मानी जाती थी। और क्या शीला महारिका, देवकुमारिका, रामभद्राम्बा इत्यादि दक्षिण भारतीय संस्कृत प्रिय स्त्रियाँ अपने स्पष्ट पदों के द्वारा प्रसिद्ध हैं।
विजयनगरराज्यस्य नरेशाः संस्कृतभाषासंरक्षणाय कृतप्रयासा आसन्निति (आसन् + इति) विदितमेव (विदितम् + एव)। तेषामनाःपुरेऽपि संस्कृतरचनाकुशलाः राज्योऽभवन्। कम्पणरायस्य (चतुर्दशशतकम्) राज्ञी गङ्गादेवी ‘मधुराविायम्' इति महाकाव्यं स्वस्वामिनो (मदुरै)-विजयघटना माश्रित्यारचयत्। तत्रालङ्काराणां (तत्र + अलङ्काराणाम्) संनिवेशः आवर्जको वर्तते। तस्मिन्नेव (तस्मिन् + एव) राज्ये षोडशशतके शासनं कुर्वतः अच्युतरायस्य राज्ञी तिरूमलाम्बा वरदाम्बिकायरिणय-नामकं प्रौढ़ चम्पूकाव्यमश्चयत्। तत्र संस्कृतगद्यस्य छटा समस्तपदावल्या ललितपदविन्यासेन चातीत शोभते। संस्कृत साहित्ये प्रयुक्तं दीर्घतमं समस्तपदमपि तत्रैव (तत्र + एव) लभ्यते।
अर्थ-विजय नगर राज्य के नरेशों के द्वारा संस्कृत भाषा संरक्षण के लिये किया गया प्रयास विदित ही है। उनके अन्त:पुर में भी संस्कृत रचना कुशल रानियाँ थी। कम्पणराय की रानी अंग देवी द्वारा 'मधुरावियम्' जैसे महाकाव्य को अपने स्वामी के विजयघटना पर रची गई। उसमें अलंकारों का प्रयोग अत्यन्त ही मनोरंजक है। उसी राज्य में छठे शतक में शासन करते हुए अच्युतराय की रानी तिखमलाम्बा वरदाम्बिकायरिण्य नामक प्रौढ़ चम्पूकाव्य की रचना की। उसमें संस्कृतगद्य की छटा शोभित है। संस्कृत साहित्य में प्रयुक्त दीर्घतम समस्तपद भी वहाँ ही प्राप्त होता है।
आधुनिककाले संस्कृतलेखिकासु पण्डिता क्षमाराव (१८९०-१९५३ ई०) नामधेया विदषी अतीव प्रसिद्धा। तया स्वपितुः शंकरपाण्डुरंगपण्डितस्य महसो विदुषो जीवनचरितं 'शङ्करचरितम्' इति रचितम्। गान्धिदर्शनप्रभाविता सा सत्याग्रहगीता, मीरालहरी, कथामुक्तावली, विचित्रपरिषदयात्रा, ग्रामज्योतिः इत्यादीन् अनेकान् गद्द-पद्यग्रन्थान् प्रणीतवती। वर्तमानकाले लेखनरतासु कवयित्रीषु पुष्पादीक्षित-वनमाला मवालकर-मिथिलेश कुमारी मिश्र प्रभृतयोऽनुदिनं (प्रभृतयः + अनुदिनम्) संस्कृतसाहित्यं पूरयन्ति।
अर्थ-आधुनिक काल के संस्कृत लेखिकाओं में पण्डित क्षमाराव नामवाली विदुषी अत्यन्त प्रसिद्ध है। उनके द्वारा अपने पिता शंकर पाण्डुरंग पण्डित के महान विद्वतापूर्ण जीवन चरित्र 'शंकर चरितम' की रचना की गई। गांधी दर्शन से प्रभावित उन्होंने सत्ययाग्रहगीता, मीरालहरी, कथामक्तावली, विचित्र परिषद यात्रा, ग्राम ज्योति इत्यादि अनेक गद्य पद्य ग्रंथों की रचना की। वर्तमानकाल में लेखनरत कवयित्रियों में पुष्पा दीक्षित, वनमालामवालकार, मिथिलेश कुमारी मिश्र इत्यादि दिनानुदिन संस्कृत साहित्य को पूर्ण कर रहे हैं।
शब्दार्थाः
हिरण्मयेन -स्वर्णमयेन, ज्योतिर्मयेन - सोने सा, ज्योतिर्मया
अधुना - अस्मिन् समये - इस समय ।
उभयोः - द्वयोः - दोनों का ।
लभन्ते - प्राप्नुवन्ति - प्राप्त करते हैं ।
तत्पराः - उत्सुकाः - उत्सुक रहते हैं ।
ज्ञायते - अवगम्यते - ज्ञात होता है ।
विपुलं - प्रभूतम् - अत्यधिक ।
संवर्धितम् - वृद्धिम् आनीतम् - बढ़ाया गया ।
आरभ्य - प्रारम्भ - प्रारंभ करके ।
यथा - येन प्रकारेण - जिस प्रकार से ।
अभवन् - आसन् - हुए ।
तथा - तेन प्रकारेण - उसी प्रकर से ।
वैदिकयुगे - वेदस्यकाले - वेद के काल में ।
ऋषयः - मन्त्रद्रष्टारः - ऋषि ।
निर्दिश्यन्ते - उल्लिख्यन्ते - उल्लेखित किये जाते हैं ।
तिष्ठित स्म - वसति स्म - रहती थी ।
स्फुटरूपेण - स्पष्टरूपेण - स्पष्ट रूप से ।
इतस्ततः - अस्मात् स्थानात् तत् स्थानां प्रति - इधर-उधर ।
वर्तते - अस्ति - है ।
वृथैव - व्यर्थम् - बेकार ।
प्रोक्ता - कथिता - कही गयी ।
अनुमीयते - अनुमानं क्रियते - अनुमान किया जाता है ।
बहवः - बहुसंख्यकाः - अनेक ।
प्रभृतयः - आदयः - आदि आदि ।
विदितमेव - ज्ञातमेव - ज्ञात ही है।
अरचयत - रचनां कृतवती - रचना की ।
अतीव - अत्यन्तम् - बहुत अधिक ।
पूरयन्ति - पूर्ति कुर्वन्ति - पूर्ण करते हैं।
सन्धि-विच्छेदः
स्त्रियोऽपि - स्त्रियः + अपि।
प्राचीनकालादेव - प्राचीनकालात् + एव ।
न्यूनाधिकम् - न्यून + अधिकम्।
पाठेऽस्मिन्नतिप्रसिद्धानाम् - पाठेः + अस्मिन् + अतिप्रसिद्धानाम् ।
दत्तावधानम् - दत्त + अवधानम् ।
चतुर्विशतिरर्थवेदे - चतुविंशतिः + अथर्ववेदे।
वृहदारण्यकोपनिषदि - वृहदारण्यक + उपनिषदि ।
वेदान्तानुशीलनपरायाः - वेदान्त + अनुशीलन + अपरायाः ।
अष्टमशतकमित्यनुमीयते - अष्टमशतकम् + इति + अनुमीयते ।
विजयभट्टारिकैव - विजयभट्टारिक + एव ।
विदितमेव - विदितम् + एव ।
तत्रालङ्काराणाम् - तत्र + अलङ्काराणाम् ।
प्रभृतयोऽनुदिनम् - प्रभृतयः + अनुदिनम् ।
इत्यादयः - इति + आदयः ।
तत्रैव - तत्र + एव ।
तस्मिन्नेव - तस्मिन् + एव ।
आसन्निति - आंसन् + इति ।
प्रोक्ता - प्र + उक्ता ।
वृथैव - वृथा + एव ।
इतस्ततो - इतः + ततः ।
श्यामवर्णासीदति - श्यामवर्णा + आसीत् + इति ।
काव्यानाञ्च - काव्यानाम् + च ।
वैदिककालादारभ्य - वैदिककालात् + आरभ्य ।
समासः
संस्कृतसाहित्ये - संस्कृतस्य साहित्ये (षष्ठी तत्पुरुष) ।
प्राचीनकालात् - प्राचीनः चासौ कालः तस्मात् (कर्मधारयः) ।
वैदिकयुगे - वैदिकं तच्चयुगं तस्मिन् (कर्मधारयः) ।
आत्मतत्वं - आत्मनः तत्वम् (षष्ठी तत्पुरुष) ।
स्वस्वामिनः - स्वस्थ स्वामिनः (षष्ठी तत्पुरुष) ।
जीवनचरितम् - जीवनस्य चरितम् (षष्ठी तत्पुरुष) ।
स्वपितुः - स्वस्य पितुः (षष्टी तत्पुरुष) ।
संस्कृतगद्यस्य - संस्कृतस्य गद्यस्थ (षष्ठी तत्पुरुष) ।
नीलोत्पलम् - नीलम् तच्च उत्पलम् (कर्मधारयः) ।
शास्त्रार्थकुशला - शास्त्रथै कुशला (सप्तमी तत्पुरुष) ।
सर्वभाषासु - सर्वा चारी भाषा तासु (सप्तमी तत्पुरुष) ।
साहित्यनिधिपूरणे - साहित्यं निधेः पूरणे (षष्ठी तत्पुरुष) ।
संस्कृतलेखिकाः - संस्कृतस्य लेखिका; (षष्ठी तत्पुरुष) ।
विजयनगरराज्यस्य - विजयनगरं तत् च राज्यम् तस्य (कर्मधारयः) ।
संस्कृतरचनाकुशलाः - संस्कृतरचनायां कुशलाः (सप्तमी तत्पुरुष)।
गान्धिदर्शनप्रीभाविता - मान्धिदर्शनेन प्रभाविता (तृतीया तत्पुरुष)।
अभ्यासः मौखिकः
1. एकपदेन उत्तरं वदत :
(क) विपुलं किम् अस्ति?
उत्तर-संस्कृत साहित्यं ।
(ख) विपुलं संस्कृतसाहित्यम् कैः सम्वर्द्धितम् ?
उत्तर-कविभिः शास्त्रकारैः च ।
(ग) काव्यानाम् रचने संरक्षणे च काः दत्तावधानाः ?
उत्तर- स्त्रियोऽपि ।
(घ) गङ्गादेवी किं महाकाव्यम् अरचयत् ?
उत्तर-मधुरावियम् ।
(ङ) आधुनिक संस्कृतलेखिकासु का प्रसिद्धा ?
उत्तर-पण्डिता क्षमाराव ।
2. पदार्थ वदत ?
(क) "लभ्यन्ते" इत्यस्य कः अर्थः ?
उत्तर-प्राप्त करते हैं ।
(ख) "इन्द्राणी" इत्यस्य कः अर्थ ?
उत्तर-(i) इन्द्राणी (कवयित्री), ii) इन्द्र पत्नी।
(ग) "वर्तते" इत्यस्य कः अर्थ ?
उत्तर-है ।
(घ) "आवर्जकः" इत्यस्य कः अर्थ ?
उत्तर-आकर्षक ।
(ङ) "ऋषिका" इत्यस्य कः अर्थ ?
उत्तर-ऋषिस्त्रियाँ।
अभ्यासः लिखितः
1. एक पदेन उत्तरं दत्त -
(क) कस्मिन् युगे मन्त्राणां दर्शका न केवला ऋषयः प्रत्युत ऋषिका अपि सन्ति ?
उत्तर-वैदिक युगे मन्त्राणां दर्शकाः न केवला ऋषयः प्रत्युत ऋषिका अपि सन्ति।
(ख) वागाम्भृणी कस्मिन् ऋषिका निर्दिश्यते ?
उत्तर-वागाम्भृणी पञ्चा ऋषिका निर्दिश्यते।
(ग) यावल्क्यस्य पत्नी का आसीत् ?
उत्तर-यावल्क्यस्य पत्नी मैत्रेयी आसीत्।
(घ) गार्गी कस्य सभायां शास्त्रार्थकुशला वाचक्वनी तिष्ठिति स्म?
उत्तर-गार्गी जनकस्य सभायां शास्त्रार्थकुशला वाचक्वनी तिष्ठिति स्म।
(ङ) लौकिक संस्कृत साहित्ये चत्वारिंशत्कवयित्रीणां प्रथमकल्पा का वर्तते ?
उत्तर-लौकिक संस्कृत साहित्ये चत्वारिंशत्कवयित्रीणां प्रथमकल्पा विजयांकन प्रथमकल्पा . वर्तते।
(च) लौकिक संस्कृतसाहित्ये कतीनां कवयित्रीणां वर्णनं लभ्यते ?
उत्तर-लौकिक संस्कृतसाहित्ये चत्वारिशंत कवयित्रीणाम् वर्णनं लभ्यते।
(छ) विजयभट्टारिका कस्यं राज्ञी आसीत् ?
उत्तर-विजयभट्टारिका चन्द्रादित्यस्य राज्ञी आसीत्।
2. अधोलिखितानि रिक्तस्थानानि पूरयत -
(क) वृहदारण्यकोपनिषदि याज्ञवल्कस्य पत्नी ................. वर्णिता।
उत्तर-मैत्रेयी
(ख) जनकस्य सभायां शास्त्रार्थकुशला ............. वाचक्वनी तिष्ठति स्म।
उत्तर-गार्गी
(ग) लौकिक संस्कृत साहित्ये प्रायेण ............. कवयित्रीणां सार्धशतं पद्यानि लभ्यन्ते।
उत्तर-चत्वारिंशत
(घ) तासु ................... प्रथम कल्पा वर्तते।
उत्तर-विजयाङ्कन
(ङ) सा च ................... वर्णासीदिति।
उत्तर-श्याम
(च) चन्द्रादित्यस्य राज्ञी ........... एव विजयाङ्का इति मन्यन्ते।
उत्तर-विजयभटारिका
(छ) आधुनिककाले संस्कृतलेखिकासु............... नामधेया विदुषी अतीव प्रसिद्धा।
उत्तर-पण्डिता क्षमाराव
(ज) षोडशशतके अच्युतरायस्य राज्ञी तिरूमलाम्बा ................नामक प्रौढ़ चम्पूकाव्यम् अरचयत्।
उत्तर-वरदाम्बिकायरिणय
3. अधोलिखित प्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन संस्कृतभाषया दत्त -
(क) ऋग्वेदे कति ऋषिकाः मन्त्रदर्शनवत्यो निर्दिश्यन्ते ?
उत्तर-ऋग्वेदे चतुर्विशति ऋषिकाः मन्त्रदर्शनवत्यो निर्दिश्यन्ते।
(ख) याज्ञवल्कस्य पत्नी केन रूपेण वर्णिता ?
उत्तर-याज्ञवल्कस्य पत्नी दार्शनिक रूपेण वर्णिता।
(ग) याज्ञवल्क्यः तां किं शिक्षयति ?
उत्तर-याज्ञवल्क्यः ताम् आत्मतत्वं शिक्षयति।
(घ) विजयाङ्कायाः स्वरूपस्य वर्णनं करोतु ?
उत्तर-विजयाङ्कायाः स्वरूपं नीलोत्पलदलं इव श्यामपूर्ण आसीत।
(ङ) तिरूमलाम्बा कस्य चम्पू काव्यस्य रचना कृतवती ?
उत्तर-तिरूमलाम्बा वरदाम्बिकायरिणय नामकस्य काव्यस्य रचना कृतवती।
(च) मीरालहरीग्रन्थस्य कवयित्री का ?
उत्तर-मीरालहरीग्रन्थस्य कवयित्री पण्डिता क्षमाराव आसीत।
(छ) शङ्करचरितम् इति जीवन चरितस्य रचयित्री का ?
उत्तर-शङ्करचरितम् इति जीवन चरितस्य रचयित्री पण्डिता क्षमाराव आसीत।
4. उदाहरणानुसारं पर्यायवाचिपदानि लिखत -
उदाहरणम् - प्रश्नः - 'विशालम्' इत्यस्य प्रर्यायपदम्
'विशालतम्' इत्यस्य "विपुलम्" पर्यायपदम् ।
प्रश्नाः . (क) कवयिता इत्यस्य .......... पर्यायपदम्।।
उत्तर-रचयित्री 
 (ख) दत्तहृदयाः इत्यस्य ................ पर्यायपदम्।
उत्तर-दतचित्ताः 
 (ग) स्पष्टीभवति इत्यस्य .............. पर्यायपदम्।
उत्तर-प्रकटी भवति
(घ) ख्याताः इत्यस्य
उत्तर-प्रसिद्धः
(ङ) ज्ञातमेव इत्यस्य .................. पर्यायपदम्।
उत्तर-ज्ञानएव ।
(च) भार्या इत्यस्य ................ पर्यायपदम्।
उत्तर-पत्नी
(छ) वर्तमानसमये इत्यस्य ........... पर्यायपदम्।
उत्तर-आधुनिककाले
5. वाक्यानि रचयत -
प्रश्नाः (क) सभायाम् (ख) पथमकल्पा (ग) राज्ञी (घ) लभ्यतेः (ङ) ऋषयः (च) शास्त्राणाम् (छ) दक्षिणभारतयाः
उत्तर- (क) सभायाम् - संसदस्य सभायाम् कोलाहलं भवति।
(ख) पथमकल्पा - विजयाङ्कन प्रथमकल्पा वर्तते।
(ग) राज्ञी - दुष्यन्तस्य राज्ञी शकुन्तला आसीत्।
(घ) लभ्यतेः - विद्या परिश्रमेण लभ्यते।
(ङ) ऋषयः - भारते अनेकाः ऋषयः अभवन्।
(च) शास्त्राणाम् - शास्त्राणां महर्य रामायणः श्रेष्ठः अस्ति।
(छ) दक्षिणभारतयाः - दक्षिण भारतीयाः श्यामवर्षाः भवन्ति।
6. उदाहरणम् अनुसृत्य स्त्री प्रत्यय योगेन प्रयोग साधयत् -
उदाहरण - प्रश्न-1. कारक + टाप् - .......................
उत्तर - कारिका
प्रश्नाः - (क) लेखक + टाप् =..........
उत्तर-लेखिका
(ख) नायक + टाप् = ..........
उत्तर-नायिका .
(ग) वाचक + टाप् =...........
उत्तर-वाचिका.
(घ) विधायक + टाप् = .. .......
उत्तर-विधायिका
(ङ) योजक + टाप = ...........
उत्तर-योजिका
(च) धारक + टाप् =.........
उत्तर-धारिका
(छ) पालक + टाप् = ........
उत्तर-पालिका 
 (ज) गायक + टाप् = ............
उत्तर-गायिका 
 (झ) भट्टारक + टाप् = .................
उत्तर-भट्टारिका 
 (ञ) कुमारक + टाप् = ................
उत्तर-कौमारिका
7. उदाहरणम् अनुसृत्य रेखांकित पदानाम् स्थाने अन्य पदानि योजयत -
उदाहरणम् - प्रश्नाः-1 जनकस्य सभायां गार्गी तिष्ठतिस्य
उत्तर-1 जनकस्य सभायां गार्गी अतिष्ठित्।
प्रश्न: 2 ते पठन्ति स्म।
उत्तर 2 ते अपठन् .
प्रश्नाः - (क) बालकः प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छति स्म।
उत्तर-बालकः प्रतिदिनं विद्यालयं अगच्छत।
(ख) छात्राः सायंकाले क्षेत्रे क्रीडन्ति स्म।
उत्तर-छात्राः सायंकाले क्षेत्रे अक्रीडन्।
(ग) अध्यापकाः वर्गेषु पाठयन्ति स्म।
उत्तर-अध्यापकाः वर्गेषु अपाठयन्।
(घ) गजाः वने भ्रमन्ति स्म।
उत्तर-गजाः वने अभ्रमन्।
(ङ) कोकिलाः वृक्षशाखासु कुजन्ति स्म।
उत्तर-कोकिलाः वृक्षशाखासु अकूजन्।
(च) वानराः तरूशिखरेषु कुर्दन्ति स्म।
उत्तर-वानराः तरूशिखरेषु अर्कुदन्। तर
(छ) पर्वतारोहिणं पर्वतशिखरान् लंघयन्ति स्म।
उत्तर-पर्वतारोहिणं पर्वतशिखरान् उलंघयन्।
(ज) माता पुत्राय क्रीडनकं ददाति स्म।
उत्तर-माता पुत्राय क्रीडनकं अददात्।