द्वितीयः पाठः
पाटलिपुत्रवैभवम्

[बिहारराज्यस्य राजधानीनगरं पाटलिपुत्रं सर्वेषु कालेषु महत्वम धारयत्। अस्येतिहासः सार्धसहस्रद्वयवर्षपरिमितः वर्तते। अत्र धार्मिकक्षेत्रं राजनीतिक्षेत्रम् उद्योगक्षेत्रं च विशेषण ध्यानाकर्षकम्। वैदेशिका: यात्रिणः मेगास्थनीज फाह्यान-हयेनसांग-इत्सिंगप्रभृतयः पाटलिपुत्रस्य वर्णनं स्व-स्व संस्मरणग्रन्थेषु चक्रुः। पाठेऽस्मिन् पाटलिपुत्रवैभवस्य सामान्यः परिचयो वर्तते।]
अर्थ-बिहार राज्य की राजधानी पाटलीपुत्र नगर को सभी कालों में महत्वपूर्ण स्थान धारित है। इसका इतिहास दो हजार वर्ष के आस-पास गिना जाता है। यहाँ धार्मिक क्षेत्र, उद्योग क्षेत्र और राजनैतिक क्षेत्र विशेष रूप से ध्यानाकर्षक है। विदेशी यात्री मेगास्थनीज, फाह्यान, ह्वानसांग-इतिसंग इत्यादि में पाटलिपुत्र का वर्णन अपने-अपने संस्मरण ग्रंथों में किया है। इस पाठ में पाटलिपुत्र वैभव का सामान्य परिचय है। 
प्राचीनेषु भारतीयेषु नगरेण्वन्यतमं (नगरेषु + अन्यतमम्) पाटलिपुत्रमनुगङ्गा वसद्धिचित्रं (वसत् + विचित्रम्) महानगरं वभूव। तद्विषये दामोदरगुप्तो नाम कविः कुट्टनीमतारण्ये काब्ये कथयति
"अस्ति महीतलतिलकं सरस्वतीकुलगृहं महानगरम् । 
नाम्ना पाटलिपुत्रं परिभूतपुरन्दरस्थानम् ॥ "(पद्य सं० 175)
अर्थ-प्राचीन भारतीय नगरों में एक गंगा के निकट बसा हुआ महानगर हुआ है। उसके विषय में दामोदर गुप्त नाम वाले कवि कुट्टनीमतारणी काव्य में कहते हैं "पृथ्वी के तिलक स्वरूप सरस्वती का घर इन्द्र के स्वर्ग के समान पाटलिपुत्र नामक महानगर।
इतिहासे श्रूयते यत् गङ्गायास्तीरे (गङ्गायाः + तीरे) बुद्धकाले पाटलीपुत्रग्रामः स्थितः आसीत् । यत्र च भगवान बुद्धःबहुकृत्वः समागतः(सम + आगतः) । तेन कथितमासीत् (कथितम् + आसीत्:) यद् ग्रामोत्यं (ग्रामः + अयम्) महानगरं भविष्यति किन्तु कहलस्य अग्निदाहस्य जलपूरस्य च भयात् सर्वदाक्रान्तं (सर्वदा + आक्रान्तम् ) भविष्यति । कालान्तरेण (काल + अन्तरेण) पाटलिग्रामः । एव पाटलिपुत्रमिति कथितः । चन्द्रगुप्तमौर्यस्य काल अस्य नगरस्य शोभा रक्षा व्यवस्था च अत्ययुत्कृष्टासीदिति (अति + उत्कृष्टा + आसीत् + इति) यूनानराजदूत मेगास्थनीजः स्वसंस्मरणेषु निरूपयति । अस्य नगरस्य वैभवं प्रियदर्शिनः अशोकस्य समये सुतरां समृद्धम । वैभवं प्रियदर्शिनः अशोकस्य समये सुतरां समृद्धम् । 
अर्थ-इतिहास में सुना जाता है कि गंगा के किनारे बुद्धकाल में पाटलिपुत्र ग्राम स्थित था। जहाँ भगवान बुद्ध की बहुत कृतियाँ हुई हैं। उनके द्वारा कहा गया था कि यह ग्राम महानगर होगा किन्तु अग्निदाह एवं जल के अतिसयता (बाढ़) के भय से सदा घिरा होगा। बाद में पाटलिग्राम ही पाटलिपुत्र ऐसा कहा गया। चन्द्रगुप्त मौर्य काल में उस नगर की शोभा और रक्षा व्यवस्था अत्यन्त उत्कृष्ट थी ऐसा यूनान राजदूत मेगास्थनीज अपने संस्मरण में निरूपित करते हैं। इस नगर का वैभव प्रियदर्शी अशोक के समय में बहुत ही समृद्ध था।
बहुकालं पाटलिपुत्रस्य प्राचीना सास्वतीपरम्परा प्रावर्तत इति राजशेखरः स्वकाव्यमीमांसा नामके कविशिक्षाप्रमुखे ग्रन्थे सादरं (स + आदरम्) स्मरति अत्रोपवर्षवर्षाविह (अत्र + उपवर्षवर्षों + इह) पाणिनिपिङगलाविह (पाणिनिपिङगलौ + इह) व्याङि । वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः (ख्यातिम् + उपजग्मुः) ॥
अर्थ-बहुत समय तक पाटलिपुत्र की प्राचीन सारस्वती परम्परा स्थित रही ऐसा राजशेखर अपने काव्यमीमांसा नामक कवि शिक्षा प्रमुख ग्रंथ में सादर स्मरण करते हैं। यहाँ वर्षों तक पाणिनी और पिंगल ने सिंह गर्जना की। वररूचि एवं पतञ्जलि यहाँ परीक्षित होकर ख्याति प्राप्त किये।
कतिपयेषु प्राचीनसंस्कृतग्रन्थेषु पुराणादिषु पाटलिपुत्रस्य नामान्तरं (नाम + अन्तरम्) पुष्पपुरं कुसुमपुरं वा प्राप्यते । अनेन ज्ञायते यत् नगरस्यास्य (नगरस्य + अस्य) समीपे पुष्पानां बहुलमुत्पादनं (बहुलम् + उत्पादनम् ) भवन्ति स्म । पाटलिपुत्रमिति (पाटलिपुत्रम् + इति) शब्दोऽपि (शब्दः + अपि) पाटलपुष्पाणां पुत्तलिकारचनामाश्रित्य प्रचलितः । शरत्काले नगरेऽस्मिन् (नगरे + अस्मिन् ) कौमुदीमहोत्सवः इति महान् समारोहः गुप्तवंशशासनकाले अतीव प्रचलितः । तत्र सर्वे जनाः आनन्दमग्नाः अभूवन् । सम्प्रति दुर्गापूजावसरे तादृशः एव समारोहः दृश्यते ।
अर्थ-कुछ प्राचीन संस्कृत ग्रंथों में और पुराणों में पाटलिपुत्र का नाम बाद में पुष्पपुर या कुसुमपुर प्राप्त होता है। इससे ज्ञात होता है कि इस नगर के समीप में पुष्पों का बहुत उत्पादन होता था। पाटलिपुत्र यह शब्द भी पाटल पुष्पों के पुतलिका रचना के सहारे प्रचारित है। इस नगर में शरतकाल में कौमुदी महोत्सव ऐसा महान समारोह गुप्तवंश शासनकाल में अत्यन्त प्रचलित था। उस समय सभी लोग आनन्दमग्न होते थे। इस समय दुर्गापूजा के अवसर में वैसा ही समारोह दिखाई पड़ता है।
कालचक्रवशाद् यद्यपि मध्यकालेपाटलिपुत्रं वर्षसहस्रपरिमितं जीर्णतामन्षभूत् । तस्य सङ्केतः अनेकेषु साहित्यग्रन्थेषु मुद्राराक्षसादिषु लभ्यते । मुगलवंशकाले अस्य नगरस्य समुद्धारो जातः । आंग्लशासनकाले च पाटलिपुत्रस्य सुतरां विकासो जातः । नगरमिदं (नगरम् + इदम्) मध्यकाले एव पटनेति (पटना + इति) नाम्ना प्रसिद्धिमगात् (प्रसिद्धिम् + अगात्) । अयं च शब्दः पत्तनमिति शब्दात् निर्गतः (निः + गतः) । नगरस्य पालिका देवी पटनदेवीति अद्यापि पूज्यते ।
अर्थ-कालचक्र के अनुसार यद्यपि मध्यकाल में पाटलिपुत्र को हजार वर्ष की जीर्णता प्राप्त हुई। इसका संकेत अनेक साहित्य ग्रंथों में और मुद्राराक्षस आदि में प्राप्त होता है। मुगलवंश काल मे इस नगर का समुद्धार हुआ। अंग्रेजों के शासनकाल में पाटलिपुत्र का बहुत विकास हुआ। यह शब्द पत्तन ऐसा शब्द से निर्गत हुआ। नगर की पालन करने वाली देवी पटन देवी ऐसा आज भी पूजी जाती हैं।
सम्प्रति पाटलिपुत्रमं (पटनानाम नगरम् ) अति विशालं वर्तते विहारस्य राजधानी चास्ति (च + अस्ति) । अनुदिनं नगरस्य विस्तारः भवति । अस्योत्तरस्याम् ( अस्य + उत्तरस्याम्) दिशि गङ्गा नदी प्रवहति । तस्या उपरि गाँधीसेतुर्नाम (गाँधीसेतुः + नाम) एशियामहादेशस्य दीर्घतमः सेतुः किञ्च (किम् + च ) रेलयानसेतुरपि (रेलयानसेतुः + अपि) निर्मीयमानो वर्तते । नगरेऽस्मिन् (नगरे + अस्मिन्) उत्कृष्टः संग्रहालयः उच्चन्यायालयः सचिवालयः, गोलगृहम्, तारामण्डलम्, जैविकोद्यानम्, मौर्यकालिकः अवशेषः, महावीरमन्दिरम् इत्येते (इति + एते) दर्शनीय सन्ति । प्राचीनपटनानगरे सिखसम्प्रदायस्य पूजनीयं स्थलं दशमगुरोः गोविन्दसिंहस्य जन्मस्थानं गुरुद्वारेति (गुरुद्वारा + इति) नाम्ना प्रसिद्ध वर्तते । तत्र देशस्यास्य (देशस्य + अस्य ) तीर्थयात्रिणः दर्शनार्थमायान्ति (दर्शनार्थम् + आयान्ति) । 
अर्थ-आजकल पटना नगर अत्यन्त विशाल है और बिहार की राजधानी है। दिन प्रतिदिन नगर का विस्तार हो रहा है। इसके उत्तर दिशा में गंगा नदी बहती है। उसके ऊपर गांधी सेतु नाम वाली एशिया महादेश का दीर्घत्तम सेतु है और रेलयान सेतु भी निर्माणाधीन है। इस नगर में संग्रहालय, उच्चन्यायालय, सचिवालय, गोलघर, तारामण्डल, जैविकोद्यानम् मौर्यकालिक अवशेष, महावीर मंदिर इत्यादि दर्शनीय स्थान हैं। प्राचीन पटना नगर में सिख सम्प्रदाय के पूजनीय स्थल दशम गुरु गोविन्द सिंह का जन्मस्थान गुरुद्वारा इस नाम से प्रसिद्ध है। वहाँ इस देश के तीर्थयात्री दर्शन के लिये आते हैं। 
स : एवं पाटलिपुत्र प्राचीनकालात् अद्यावधि (अद्य + अवधि) विभिन्नेषु क्षेत्रेषु वैभवं धारयति सर्व च संकलितरूपेण संग्रहालये दर्शनीयामिति (दर्शनीयम् + इति) । पर्यटनमानचित्रे नगरमिदं महत्वपूर्ण ।
अर्थ-इस प्रकार प्राचीनकाल से. आजकल विभिन्न क्षेत्रों में वैभव को धारण करता हुआ सा क संकलित रूप के द्वारा संग्रहालय में देखने योग्य है। पर्यटन के मानचित्र पर भी यह महत्वपूर्ण नगर है।
शब्दार्थाः-
अन्यतमम् -एकतमम् -एक ।
मही- पृथ्वी - धरती ।
पुरन्दरः - इन्द्रः - इन्द्र ।
बहुकृत्वः - बहुशः कृत्वा - बहुत तपस्या करके ।
आगतः- आगच्छत् -आया ।
आक्रानतम् - संक्रानतम् - घिरा ।
उत्कृष्टा - प्रकृष्टा - अच्छी ।
सुतराम् - अत्यधिकम् - बहुत ।
प्रावर्तत - न्यवर्तत - लौटा ।
नामान्तरम् - अन्यत नाम - दूसरा नाम ।
आश्रित्य -आधृत्य - आश्रय लेकर ।
अद्यावधिः - अद्य पर्यन्तम् - आज तक ।

सन्धि विच्छेदः - 
नगरेव्वन्यतमम् -  नगरेषु + अन्यतमम् ।
वसद्विचित्रम् - वसत् + विचित्रम् ।
गङ्गायास्तीरे - गङ्गायाः + तीरे ।
समागतः - सम + आगतः ।
कथितमासीत् - कथितम् + आसीत्: ।
ग्रामोऽयम् - ग्रामः + अयम् ।
सर्वदाक्रान्तम - सर्वदा + आक्रान्तम् ।
कालान्तरेण - काल + अन्तरेण ।
अत्युप्कृष्टासीदिति - अति + उत्कृष्टा + आसीत् + इति ।
सादरम् - स + आदरम् ।
अत्रोपवर्षवर्षाविह - अत्र + उपवर्षवर्षों + इह ।
पाणिनिपिङगलाविह - पाणिनिपिङगलौ + इह ।
ख्यातिमुपजग्मुः - ख्यातिम् + उपजग्मुः ।
नामान्तरम् -  नाम + अन्तरम् ।
नगरस्यास्य - नगरस्य + अस्य ।
बहुलमुत्पादनम् - बहुलम् + उत्पादनम् ।
पुष्पाश्रिताः - पुष्प + आश्रिताः ।
उत्सवाश्च - उत्सवाः + च ।
नगरेऽस्मिन् - नगरे + अस्मिन् । 
पाटलिपुत्रमिति - पाटलिपुत्रम् + इति ।
शब्दोऽपि - शब्दः + अपि ।
नगरमिदम् - नगरम् + इदम् ।
पटनेति - पटना + इति ।
प्रसिद्धिमगात् - प्रसिद्धिम् + अगात् ।
निर्गतः - निः + गतः ।
चास्ति - च + अस्ति ।
अस्योत्तरस्याम् - अस्य + उत्तरस्याम् ।
गाँधीसेतुर्नाम - गाँधीसेतुः + नाम ।
किञ्च - किम् + च ।
रेलयानसेतुरपि - रेलयानसेतुः + अपि ।
नगरेऽस्मिन् - नगरे + अस्मिन् ।
इत्येते - इति + एते ।
गुरुद्वारेति - गुरुद्वारा + इति ।
देशस्यास्य - देशस्य + अस्य ।
दर्शनार्थमायान्ति - दर्शनार्थम् + आयान्ति ।
अद्यावधि - अद्य + अवधि ।
दर्शनीयमिति - दर्शनीयम् + इति ।

प्रकृति प्रत्यय विभागः 
समागतः - सम + आ + गम् + क्त ।
स्थितः - स्था + क्तः । 
उत्कृष्टा - उत् + कृष् + क्त + टाप् ।
निर्गतः - निः + गम् + क्त ।
पूजनीयम् - पूज् + अनीपर् ।
दर्शनीयम् - दृश् + अनीयर् ।
आश्रित्य - आ + श्रि + ल्यप् ।
 
समासः 
महानगरम् - महत् तत् च नगरम् (कर्मधारयः) ।
सरस्वतीकुलगृहम् - सरस्वत्या:कुलागृहम (षष्टी तत्पुरुष) ।
पहीतलतिलकम् - महीतलस्य तिलकम् (षष्टी तत्पुरुषः) ।
कौमुदीमहोत्सवः - कौमुद्यां रचितः महोत्सवः (मध्यमपदलोपी समासः) ।
सचिवालयः - सचिवानाम् आलयः (षष्ठी तत्पुरुषः) ।
गोलगृहम् - गोलं तत् च गृहम् (कर्मधारयः) ।
तारामण्डलम् - ताराणां मण्डलानि सन्ति यस्मिन् तत् (बहुब्रीहि) ।
अभ्यासः मौखिकः 
1. पाटलिपुत्रनगरस्य विषये द्वे वाक्ये संस्कृतभाषायां वदत।
उत्तर-पाटलिपुत्रं विहारस्य राजधानी अस्ति। अस्य प्राचीन नाम कुसुमपुर अस्ति। 
2. अधोलिखितानां समस्तपदानां विग्रहं वदत- .
सचिवालयः, गोलगृहम्, महीतलतिलकम, महानगरम्, सरस्वतीकुलगृहम्। 
उत्तर- सचिवालयः - सचिवानाम आलयः ।
गोलगृहम् - गोलम् गृहम् ।
महीतलतिलकम् - महीतलस्य तिलकम् ।
महानगरम् - महत् नगरम् ।
सरस्वतीकुलगृहम् - सरस्वत्याः कुलगृहम् ।
3. सन्धि विच्छेदं वदत -
नगरेष्वन्यतमम्, ग्रामोऽयम्, कालान्तरेण, पटनेति, निर्गतः ।
उत्तर- नगरेष्वन्यतमम् - नगरेषु + अन्यतमम् ।
ग्रामोऽयम् - ग्रामः + अयम् ।
कालान्तरेण - काल + अन्तरेण ।
पटनेति - पटना + इति ।
निर्गतः - निः + गतः ।
अभ्यासः लिखितः 
1. अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतभाषया लिखत -
(क) कुट्टनीमतारव्यं काव्यं कस्य कवेः रचना अस्ति? 
उत्तर-कुट्टनीमताराव्यम् काव्यं दामोदर गुप्तस्य रचना अस्ति। 
(ख) पाटलिपुत्रं कस्याः नद्याः तीरे अवस्थितमस्ति ? 
उत्तर-पाटलिपुत्रं गंगायाः तटे अवस्थितम् अस्ति। 
(ग) चन्द्रगुप्तमौर्यस्य काले अस्य नगरस्य रक्षा व्यवस्था कीदृशी आसीत् ? 
उत्तर-चन्द्रगुप्तमौर्यस्य काले अस्य नगरस्य व्यवस्था अति उत्कृष्टः आसीत। 
(घ) राज्ञः अशोकस्य समये अस्य नगरस्य वैभवं कीदृशम् आसीत् ? 
उत्तर-राज्ञः अशोकस्य समये अस्य नगरस्य वैभवम् सुतरां समृद्धम् आसीत्। 
(ङ) काव्यमीमांसानात्मक ग्रन्थं कस्य रचना अस्ति ? 
उत्तर-काव्यमीमांसान्तमकं ग्रंथं राजशेखरस्य रचना अस्ति।
(च) काव्यमीमांसानात्मकं ग्रन्थं कीदृशम् अस्ति ?
उत्तर-काव्यमीमांसानात्मक ग्रंथं कविशिक्षा प्रमुख ग्रंथं अस्ति। 
2. अधोलिखितानां शब्दानां सन्धिविच्छेदं कुरूत
पाणिनिपिङगलाविह, अत्युत्कृष्टासीदिति, उत्सवाश्च, अक्योत्तरस्याम्, गाँधीसेतुर्नाम, नगरस्यास्य, पुष्पाश्रिता।
उत्तर- पाणिनिपिङगलाविह - पाणिनिपिङगलौ + इह
अत्युत्कृष्टासीदिति - अति + उत्कृष्टा + आसीत् + इति 
उत्सवाश्च- उत्सवाः + च 
अक्योत्तरस्याम् - अस्य + उतरस्याम् 
गाँधीसेतुर्नाम - गाँधीसेतुः + नाम् 
नगरस्यास्य - नगरस्य + अस्य 
पुष्पाश्रिता - पुष्प + आश्रिता 
3. सन्धि कुरूत - 
बहुलम + उत्पादनम् ।
गङ्गायाः + तीरे 
नगरे + अस्मिन्च + अस्ति 
शब्दः + अपि
सर्वदा + आक्रान्तम् 
इति + एते 
उत्तर- बहुलम + उत्पादनम् - बहुलमुत्पादनम् 
गङ्गायाः + तीरे - गंगायास्तीरे 
नगरे + अस्मिन् - नगरेऽस्मिन 
च + अस्ति - चास्ति
शब्दः + अपि - शब्दकोऽपि 
सर्वदा + आक्रान्तम् - सर्वदाक्रान्तम्
इति + एते - इत्येते
4. अधोलिखितानां क्रियापदानां स्ववाक्येषु संस्कृते प्रयोगं कुरुत -
यद्यपि, सम्प्रति, अतीव, महान्, नगरम्, अत्र 
उत्तर-  यद्यपि - यद्यपि अहं अस्वस्थः अस्मि तदापि विद्यालयं गच्छामि। 
सम्प्रति - सम्प्रति सदाचारः न अस्ति।
अतीव - बाटिकायाः शोभा अतीव मनोहारिणी अस्ति। 
महान् - गांधी महोदयः महानः पुरुषः आसीत्। 
नगरम् - पाटलिपुत्र नगरम् मगधस्य राजधानी अस्ति।
अत्र - अत्र काकः न अस्ति। 
5. रिक्तस्थानानि पूरयत - 
(क) गङ्गायाः उपरि गाँधीसेतुर्नाम ..... महादेशस्य दीर्घतमः सेतुः अस्ति। (अफ्रीका । एशिया)
उत्तर- एशिया 
(ख) पाटलिपुत्रनगरे प्रसिद्धं ............. अस्ति। (गोलगृहम् / ताजमहलम्) 
उत्तर- गोलगृहम् 
(ग) पाटलिपुत्रस्य नामान्तरं ............ प्राप्यते। (कुसुमपुरम् / माधवपुरम्) 
उत्तर- कुसुमपुरम् 
(घ) कौमुदीमहोत्सवः .............. अतीव प्रचलितः। (आङ्गलशासनकाले / गुप्तशासनकाले)
उत्तर- आङ्गलशासनकाले 
(ङ) पाटलिपुत्रस्य .......... दिशि गङ्गा नदी प्रवहति। (पूर्वस्याम् । उत्तरस्याम्)
उत्तर- उत्तरस्याम् 
(च) गोविन्दसिंहः सिखसम्प्रदायस्य ........ गुरुः आसीत्। (प्रथमः । दशमः) 
उत्तर- -दशमः
6. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधारीकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरूत - 
(क) तत्र तीर्थयात्रिणः दर्शनार्थमायान्ति। 
उत्तर- कस्मिन्-काले उत्सवाः भवन्ति स्म ? 
(ख) मध्यकाले पाटलिपुत्रं वर्षसहस्रपरिमितं जीर्णतामन्वभूत। 
उत्तर- कास्य-संकेतः अनेकेषु ग्रन्थेषु लभ्यते ? 
(ग) मुगलकाले पाटलिपुत्रस्य समुद्धारो जातः। 
उत्तर- किम् इदं पटनेति नाम्ना प्रसिद्धमगात् ? 
(घ) तत्र सर्वे जनाः आनन्दमग्नाः आभूवन्।
उत्तर- कः महान् समारोहः आसीत् ? 
(ङ) तत्र भगवान् बुद्धः बहुकृत्वः समागतः। 
उत्तर- कस्मिन् अवसरे वादृशः एव समारोहः दृश्यते ? 
(च) नगरस्य शोभा अशोकस्य समये सुतरां समृद्धम्।
उत्तर- किम् समये  नगरस्य शोभा सुतरां समृद्धम् ? 
7. रेखाङ्कितपदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं लिखत -
(क) काले-काले उत्सवाः भवन्ति स्म। 
उत्तर- सप्तमी 
(ख) तस्य सङ्केतः अनेकेषु ग्रन्थेषु लभ्यते। 
उत्तर- -षष्ठी 
(ग) नगरम् इदं पटनेति नाम्ना प्रसिद्धिमगात्। 
उत्तर- द्वितीया 
(घ) कौमुदीमहोत्सवः महान् समारोहः आसीत्। 
उत्तर-प्रथमा 
(ङ) दुर्गापूजावसरे तादृशः एव समारोहः दृश्यते। 
उत्तर-सप्तमी 
8. अधोलिखितेषु पदेषु प्रयुक्तां विभक्तिं लिखत - 
नाम्ना, समये, अनेन, कालचक्रवशात्, शब्द:, पुष्पाणाम्, पुराणांदिषु, अस्य 
उत्तर- 
नाम्ना - तृतीया
समये - सप्तमी
अनेन - तृतीया
कालचक्रवशात् - पंचमी
शब्दः - प्रथमा
पुष्पाणाम् -षष्टी
पुराणादिषु - सप्तमी
अस्य - षष्टी