सप्तमः पाठः
नीतिश्लोकाः

(अयं पाठः सुप्रसिद्धस्य ग्रन्थस्य महाभारतस्य उद्योगपर्वणः अंश विशेष (अध्यायाः 33-40) रूपायाः विदुरनीतेः संकलिताः। युद्धम् आसनं प्राप्य धृतराष्ट्रो मन्त्रि प्रवरं विदुर स्वचित्तस्य शान्तये कांश्चित् प्रश्नान् मुत्तरं विदुरो ददाति। तदेव प्रश्नोत्तररूपं ग्रन्थरलं विदुरनीतिः। इयमपि भगवद्गीतेव महाभारतस्याङ्गमपि स्वतन्त्र ग्रन्थरूपा वर्तते।)
अर्थ-यह पाठ सुप्रसिद्ध ग्रंथ महाभारत के उद्योग पर्व के अंश विशेष विदुर नीति से संकलित है। युद्ध को निकट जान कर धृतराष्ट्र के श्रेष्ठ मंत्री विदुर अपने मन के शांति के लिये प्रश्नों के उत्तर दत है। वह प्रश्नोत्तर रूप ही ग्रंथरत्न विदुरनीति है। यह भी भगवतगीता की तरह महाभारत का अंग होता हुआ भी स्वतंत्र ग्रंथ स्वरूप है।
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः ।
समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते ॥1॥

अर्थ-जिसके कार्य को शीत, उष्णं (गर्म), भय, प्रेम, समृद्धि अथवा असमृद्धि बाधा नहीं पहुँचाते वह ही पण्डित (ज्ञानी) कहा जाता है। 
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥2॥

अर्थ-सभी जीवों के तत्व को जानने वाले, अपने कर्म का योग के तरह जानने वाले और मनुष्यों के उपाय को जानने वाले मनुष्य पण्डित कहे जाते हैं।
अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहुभाषते ।
अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधमः ॥3॥

अर्थ-वह मनुष्य मूर्ख हृदय वाला एवं मनुष्यों में नीच है जो बिना बुलाये हुए प्रवेश करता है, बिना पूछे हुए बहुत बोलता है और नहीं विश्वास करने योग्यं पर विश्वास करता है।
एको धर्मः परंश्रेयः क्षमैका शान्तिरूत्तमा ।
वियैका परमा तृप्तिः अहिंसैका सुखावहा ॥4॥

अर्थ-एक ही धर्म परम कल्याण, एक ही क्षमा उत्तम शान्ति, एक ही विधा से परम तृप्ति और एक अहिंसा ही परम सुख को देने वाली होती है।
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यजेत् ॥5॥

अर्थ-काम, क्रोध तथा लोभ ये नरक के तीन प्रकार के द्वार हैं। इसलिये स्वयं को नाश करने वाले इन तीनों का त्याग कर देना चाहिये। 
षड् दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्दा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घ सूत्रता ॥6॥

अर्थ-ऐश्वर्य को चाहनेवाले पुरुष के द्वारा ये निद्रा, तन्द्रा, भय, क्रोध, आलस्य और दीर्घसूत्रता. छः दोषों को मार डालना चाहिये। 
सत्येन रक्ष्यतेधर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते ।
मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥7॥

अर्थ-सत्य के द्वारा धर्म की रक्षा होती है, योग के द्वारा विद्या की रक्षा होती है, उबटन के द्वारा रूप की रक्षा होती है और चरित्र के द्वारा कुल की रक्षा होती है।
सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः ।
आप्रियस्य तु पश्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥8॥

अर्थ-हे राजन ! सदैव प्रिय बोलने वाले पुरुष सुलभ हैं लेकिन अप्रिय एवं उचित बोलने वाले सुनने वाले दोनों दुर्लभ हैं।
पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः ।
स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ॥9॥

अर्थ-घर की लक्ष्मी, घर की शोभा, युक्त महान स्त्रियाँ पूजनीय कहीं गई हैं। इसलिये ये विशेष रूप से रक्षा के योग्य हैं।
अकीर्ति विनयोहन्ति हन्त्यनर्थ पराक्रमः ।
हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥10॥

अर्थ-विनय अपयश को मारता है, पराक्रम अनर्थ को मारता है, क्षमा क्रोध को मारता है और आचरण बुरे लक्षणों को मारता है।
शब्दार्थाः
पद - पर्यायवाची - पदार्थाः
रतिः - आनन्दः - भावुकतां
तत्वज्ञः - रहस्यज्ञः - रहस्य को जानेवाला
योगज्ञः - कौशलेन जानात - कौशलपूर्वक जाननेवाला
उच्यते - कथ्यते - कहा जाता है
उपायज्ञो - उपायं जानाति - उपाय को जाननेवाला
अनाहूतः - न आहूतः - बिना बुलाये हुए
अपृष्टः - न पृष्टः - बिना पूछे हुए
अविश्वस्ते - न विश्वस्ते जने - अविश्वसनीय व्यक्ति पर
मूढचेता - मूढं चेतः यस्य स - मूर्ख हृदय वाला
नराधमः - नरेषु अधमः - मनुष्यों में नीच
सुखावहा - सुखदा - सुख देनेवाली
भूतिम् - ऐश्वर्यम् - ऐश्वर्य को
दूच्छता - वाञ्छता - चाहते हुए
मृजया - शुद्ध्या (श्रृंङ्गारोपचारेण) - स्वच्छता या उवटन आदि के द्वारा
प्रियवादिनः - प्रियं भाषन्ते ये - प्रिय बोलने वाला
अकीर्ति - अपयशः - अपयश
हन्ति - नाशयति - नाश करता है
अलक्षणम् - कुलक्षणं - कुलक्षण
व्याकरणम्
(क) सन्धि विच्छेदः-
समृद्धिरसमृद्धि - समृद्धिः + असमृद्धिः + वा
विद्यका - विद्या + एका
अहिंसैका - अहिंसा + एका
नरकस्येदं - नरकस्य + इदं
उत्तर -
नाशनमात्मनः - नाशनम् + आत्मनः
गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या - गृहस्य + उक्ताः + तस्मात् + रक्ष्याः
क्रोधमाचारो - क्रोधम् + आचारो
हन्त्यलक्षणम् - हन्ति + अलक्षणम्
प्रकृतिप्रत्ययविभगाः
निवर्त्य - नि + वृत् + ल्यप्
अपगम्य - उप + गम् + ल्यप्
वक्तव्यम् - वच् + तव्यत्
परिहत्यः - परि + ह + ल्यप
साध्यः - साथ् + व्यत्
गृहीत्वा - ग्रह + क्त्वा
गत्वा - गम् + क्त्वा
जित्वा - जि + क्त्वा
भेतव्यम् - भी + तव्यत्
भेद्यम् - भिद् + ण्यत
दातव्यम् - दा + तव्यत्
जनितम् - जन् + क्त
आचारः - आङ् + चर् + घञ्
लोमः - लुम् + घञ्
अभ्यासः मौखिकः
1. एकपदेन उत्तरं वदत -
(क) विदुरः कः आसीत् ?
उत्तर-मन्त्री
(ख) मूढचेता नराधमः कास्मिन् विश्विित ?
उत्तर-अविश्वस्ते
(ग) उत्तमाशान्तिः का?
उत्तर-क्षमा
(घ) का परमा तृप्तिः ?
उत्तर-विधा
(ङ) नरकस्य कियद् द्वारं परिगणितम् ?
उत्तर-त्रिविधं
(च) विद्या केन रक्ष्यते ?
उत्तर-योगेन
(छ) विनयः कं हन्ति ?
उत्तर-अकीर्ति
2. श्लोकांशं योजयित्वा वदत-
(क) त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं ................. कामक्रोधस्तया ..................... त्रय त्यजेत्।
उत्तर-नाशनमात्मनः, लोभस्तस्मादेतत
(ख) सत्येन रक्ष्यते धर्मों ......
......................... कुलं वृत्तेन रक्ष्यते॥
उत्तर-विद्यायोगेन रक्षयते, मृजया रक्ष्यते रूपम
अभ्यासः लिखितः
1. एकपदेन उत्तरं वदत -
(क) केषां तत्वज्ञः पण्डितः उच्यते ?
उत्तर-सर्वभूतानाम
(ख) अनाहूतः कः प्रविशन्ति ?
उत्तर-मूढचेता नराधमः
(ग) धर्मः केन रक्ष्यते ?
उत्तर-सत्येन
(घ) क्षमा कं हन्ति ?
उत्तर-क्रोधम्
(ङ) सुखावहा का?
उत्तर-अहिंसा
(च) नरकस्य त्रिविधं द्वारं कस्य नाशनम् ?
उत्तर-आत्मनः
(छ) केन षड् दोषाः हातव्याः ?
उत्तर-भूतिम् इच्छिता पुरुषेण
2. उदाहरणमनुसृत्य क्तिन् प्रत्यय योगेन शब्द निर्माणं करणीयम् -
उदाहरणम् - भू + क्तिन् = भूतिः
प्रश्ना:-
(क) गम् + क्तिन्
शम् + क्तिन्
तृप् + क्तिन्
रम् + क्तिन्
श्रम् + क्तिन्
सम् + ऋथ् + क्तिन्
वृध् + क्तिन्
नी + क्तिन्
तम् + क्तिन्
हन् + क्तिन्
कृ + क्तिन्
उत्तर-
गम् + क्तिन् -गतिः
शम् + क्तिन् - शांतिः
तृप् + क्तिन् - तृप्तिः
रम् + क्तिन् - रतिः
श्रम् + क्तिन् - क्षातिः
सम् + ऋध् + क्तिन् - समृद्धिः
वृध् + क्तिन् - वृद्धिः
नी + क्तिन् - नीतिः
तम् + क्तिन् - नतिः
हन् + क्तिन् - हतिः
कृ + क्तिन् - कृतिः
3. उदाहरणानुसारम् वाच्य परिवर्तनम् कुरुत -
उदाहरणम् - (क) कर्तृवाच्य - विनयः अकीर्ति हन्ति।
कर्मवाच्य - विनयेन उकीर्तिः हन्यते।
(ख) कर्मवाच्ये • धर्मः सत्येन रक्ष्यते।
कर्तृवाच्ये - सत्यम् धर्म रक्षति।
प्रश्नाः -
(क) पराक्रमः अनर्थ हन्ति।
उत्तर-पराक्रमेण अर्नथः हन्यते।
(ख) क्षमया क्रोधः हन्यते।
उत्तर-क्षमा क्रोधं हन्ति।
(ग) योगः विद्यां रक्षति।
उत्तर-योगेन विद्या रक्षयते।
(घ) मृजया रूपं रक्ष्यते।
उत्तर-मृजा रूपम् रक्षति।
(ङ) आचारेण अलक्षणः हन्यते।
उत्तर-आचरणः अलक्षण हन्ति।
(च) मया ग्रन्थः पठ्यते।
उत्तर-ग्रंथम् अहम पठामि।
(छ) वयं वेदं पठामः।
उत्तर-अस्मामिः वेदः पठ्यते।
4. पूर्ण वाक्येन उत्तरं लिखत -
(क) पुरुषेण के षडदोषाः हातव्याः?
उत्तर-भूतिम् इच्छिता पुरुषेण षड्दोषाः हातव्याः।
(ख) पण्डितः कः उच्यते ?
उत्तर-सर्वभूतानां तत्वज्ञः सर्वकर्मणा योगाः, मनुष्याणां च उपायज्ञः नरः पण्डितः उच्यते।
(ग) एक एव धर्मः किं कथ्यते ?
उत्तर-एक एव धर्मः परं श्रेयः कथ्यते।
(घ) नरकस्य कानि त्रीणि द्वाराणि सन्ति ?
उत्तर-नरकस्य काम क्रोध तथा लोभः इति त्रीणि द्वाराणि सन्ति।
(ङ) कस्य कस्य च वक्ता श्रोता च दुर्लभः ?
उत्तर-अप्रियस्य पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः।
(च) स्त्रियः गृहस्य काः उक्ताः सन्ति ?
उत्तर-स्त्रियः गृहस्य दीप्तयः उक्ताः सन्ति।
(छ) कुलं केन रक्ष्यते ?
उत्तर-कुलं वृतेन रक्ष्यते।
5. निम्नाङ्कित पदैः एकैकं वाक्यं रचयत -
(क) उच्यते, (ख) त्यजेत्, (ग) बहुभाषते, (घ) विश्वसिति, (ङ) वर्तते, (च) विजन्ति, (छ) रक्ष्या।
उत्तर- (क) उच्यते - भारतः महानः राष्ट्रः उच्यते।
(ख) त्यजेत् - दुर्जनः मित्रं त्यजेत।
(ग) बहुभाषते - वार्तावाचकः बहुभाषते।
(घ) विश्वसिति - सः कस्मिन अपि न विश्वसिति।
(ङ) वर्तते - काशी मोक्षदायिनी नगरी वर्तते।
(च) विघ्नन्ति - श्रेष्ठजनाः कार्ये न विघ्नन्ति।
(छ) रक्ष्या - विद्या योगेन रक्ष्या अस्ति।