प्रथमः पाठः
मङ्गलम्

[उपनिषदः वैदिकवाङ्मयस्य अन्तिमे मागे दर्शनशास्त्रस्य सिद्धान्तान् प्रकटयन्ति। सर्वत्र, परमपुरुषस्य परमात्मनः महिमा प्रधानतया गीयते। तेन परमात्मना जगत् व्याप्तमनुशासितं चास्ति। स एव सर्वेषां तपसां परमं लक्षाम्। अस्मिन् पाठं परमात्मपरा उपनिषदां पद्यात्मकाः पञ्च मन्त्राः संकलिताः सन्ति।]
अर्थ-उपनिषद वैदिक वाङमय के अंतिम भाग में दर्शनशास्त्र के सिद्धान्तों को प्रकट करते हैं। सभी जगह परमपुरुष परमात्मा की महिमा गायी जाती है। उस परमात्मा के द्वारा यह संसार व्याप्त और अनुशंसित है। वह ही सभी तपस्याओं का परमलक्ष्य है। इस पाठ में परमकल्याणकारी उपनिषद के पद्यात्मक पाँच मंत्र संकलित हैं।
हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्।।
तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये॥
(ईशावास्य० 15)
शब्दार्थाःहिरण्मयेन (स्वर्णमयेन) (ज्योतिर्मयेन) = सोने सा (ज्योतिर्मया) । पात्रेण (आवरणेन) = पात्र से, (आवरण से) । सत्यस्य, (ऋतस्य) = सत्य का । अपिहितम्, (आच्छाद्रितम्) = ढका हुआ। मुखम् ,(आस्यम्), (द्वारम्) = मुख, (द्वार)। अपावृणु, (अपसारय) = हटा दें । सत्यधर्माय (सत्यधर्मवते) = सत्यधर्मवान् के लिए । दृष्यये (उपलब्धये) = प्राप्ति के ।
अर्थ-हे पूषण (सूर्य) ! सत्य के द्वार को सोने की तरह ज्योतिर्मय पात्र से ढके हुए उस व को मुझ सत्य धर्मवान की प्राप्ति के लिये हटा दें।
अणोरणीयान् महतो महीयान्
आत्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्।
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको
धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः॥
(कठ० 1.2.20)
शब्दार्थाः अयनाय (गमनाय) = प्राप्त करने के लिए । अणोः (सूक्ष्मात्) = अणु से, (सूक्ष्म से)। अणीयान् (सूक्ष्मतरः) = सूक्ष्म, (अणु)। महतः (बृहतः) = महान से । महीयान् (महत्तरः) = महान् । जन्तोः (प्राणिनः) = प्राणी । गुहायाम् (हृदि) = हृदय रूपी गुफा में । वीत शोकः (शोकरहितः) = शोक रहित ।
अर्थ-प्राणी के हृदय रूपी गुफा में स्थित यह आत्मा अणु से भी सूक्ष्म एवं महान् से भी. महान है। ओछी बुद्धिवाला धातु की कृपा से उसकी महिमा को देखता है, शोक रहित होता है और सत्य को ही जीतता है झूठ का नहीं।
सत्यमेव जयते नानृतं
सत्येन पन्था विततो देवयान:
येनाक्रमन्त्यषयो ह्याप्तकामा
यत्र तत् सत्यस्य परं निधानम् ॥
(मुण्डक० 3.1.6)
शब्दार्थाः पन्था (मार्गः) = मार्ग, (रास्ता) । विततः (विस्तीर्णः) = विस्तार होता है।
अर्थ-सत्य से ही देवमार्ग विस्तार होता है जिसके द्वारो' आप्तकाम ऋषिगण उस सत्य के निकट पहुँचते हैं जहाँ सत्य का तल्लीन निधान (कोष) है।
यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुदे-
ऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय।
तथा विद्वान् नामरूपाद् विमुक्तः
परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्॥
(मुण्डक० 3.2.8)
शब्दार्थाः स्यन्दमानाः (प्रवहमाणां:) = प्रवाहित होती हुए, (जाती हुई)।
अर्थ-जिस प्रकार नदियाँ प्रवाहित होती हुई अपने सत्य स्वरूप अर्थात् नाम को छोड़कर समुद्र से समाहित हो जाते हैं उसी प्रकार विद्वान अपने नाम रूप से विमुक्त होता हुआ उस दिव्य परात्पर पुरुष (ब्रह्म) को प्राप्त हो जाता है।
वेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्
आदित्यवर्ण तमसः परस्तात्।
तमेव विदित्वाति मृत्युमेति
नान्यः पन्था विद्यते यनाय॥
(श्वेताश्वर० 3.8)
शब्दार्थाः अनृतम् (असत्यम्) = मिथ्या, (झूठ)। अत्येति (पारंकरोति) = पार कर जाता है।
अर्थ-हम अन्धकार के आगे आदित्य अर्थात् सूर्यवर्ण को ही महान पुरुष जानें। उसको ऐसा ही जानकर जीव मृत्यु को पार कर जाता है। इससे अलग (ब्रह्म को) प्राप्त करने के लिये कोई मार्ग नहीं है।

अभ्यासः मौखिकः

1. एकपदेन उत्तरं वदत -
(क) हिरण्मयेन पात्रेण कस्य मुखम् अपिहितम् ?
उत्तर-सत्यस्य
(ख) सत्यधर्माय प्राप्तये किम् अपावृणु ?
उत्तर-हिरण्यमय पात्रं
(ग) ब्रह्मणः मुखं केन आच्छादितमस्ति ?
उत्तर-पात्रेण .
(घ) महतो महीयान् कः ?
उत्तर-आत्मा
(ङ) अणोः अणीयान् कः ?
उत्तर-आत्मा
(च) पृथिव्यादेः महत्परिमाणयुक्तात् पदार्यात् महत्तरः कः ?
उत्तर-आत्मा
(छ) की दृशः पुरुषः निजेन्द्रिय प्रसादात् आत्मनः महिमानं पश्यति शोक रहितश्च भवति ?
उत्तर-धातु प्रसाद पुरुषः।
(ज) किं जयं प्राप्नोति ?
उत्तर-आम्
(झ) किं जयं न प्राप्नोति ?
उत्तर-मा
(ञ्) काः नाम रूपञ्च विहायं समुदे अस्तै गच्छन्ति ?
उत्तर-सत्यः
2. एतेषाम् पद्यानाम् प्रथनम् चरणं मौखिक रूपेण पूरयत -
(क) हिरण्मयेन .............।
उत्तर-पात्रेण
(ख) अणोरणीयाम् ...........।
उत्तर-महतोमहीयान
(ग) सत्यमेव जयते .... ।
उत्तर-नानृतम्
(घ) यथा नद्यः .......।
उत्तर-स्यन्दमानाः
(ङ) वेदाहमेतं .............।
उत्तर-पुरुषं
3. एतेषां पदानाम् अर्थं वदत -
अपिहितम्, तत्, सत्यधर्माय, अणोरणीयान्, अक्रतुः, वीतशोकः, विततः, देवयानः, स्यन्तमानाः, अयनाय।
उत्तर- अपिहितम् = ढका हुआ
तत् =उस'
सत्यधर्माय = सत्यधर्मवान
अणोरणीयान् = अणु से भी सूक्ष्म
अक्रतुः= ओछी बुद्धि वाला
वीतशोकः=शोक रहित
विततः= विस्तार
देवयानः = देवमार्ग
आप्तकामाः = आप्तकाम
स्यन्तमानाः = प्रवाहित होती हुई
अयनाय = प्राप्त करने के लिये।
4. स्वस्मृत्या काञ्जित् संस्कृत प्रार्थनां श्रावयत।
उत्तर-त्वमेव माता पिता त्वमे,
त्वमेव बन्धुः च संखा त्वमेव ।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव,
त्वमेव सर्वम् मग देव देव ।।

अभ्यासः लिखितः

एकपदेन उत्तरं लिखित -
(क) सत्यस्य मुखं केन पात्रेण अतिहितम् अस्ति ?
उत्तर-हिरण्यमयेन
(ख) पूषा कस्मै सत्यस्य मुखम् अपावृणुयात् ?
उत्तर-हिरण्यमयआवरणेन
(ग) कः महतो महीयान् अस्ति ?
उत्तर-आत्मा
(घ) किं जयते ?
उत्तर-सत्यम्
(ङ) देवयानः पन्थाः केन विततः अस्ति ?
उत्तर-सत्येन
(च) नद्यः के विहाय समुद्रे अस्तं गच्छन्ति ?
उत्तर-नामरूपे । 
(छ) साधकः पुरुषं विदित्वा कम् अत्येति ?
उत्तर-मृत्युम्
2. अधोलिखितम् उदाहरणम् अनुसृत्य प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि पूर्णवाक्येन लिखित -
यथा - प्रश्न : सत्यस्य मुखं केन विधिना अपिहितम् अस्तिम ?
उत्तरं : सत्यस्य मुखं हिरण्मयेन पात्रेण अपिहितम् अस्ति।
(क) कस्य गुहायाम् अणोः अणीयान् आत्मा निहितः अस्ति ?
उत्तर-जन्तोः गुहायाम अणोः अणीयान् आत्मा निहितः अस्ति।
(ख) विद्वान् कस्मात् विमुक्तो भूत्वा परात्परं पुरुषम् उपैति ?
उत्तर-विद्वान नाम रूपाद् विभुक्तो मूत्वा परात्परं पुरुषं उपैति।
(ग) आप्तकामा ऋषयः केन पथा सत्यं प्राप्नुवन्ति ?
उत्तर-आप्तकामाः ऋषयः सत्येन पंथा सत्यं प्राप्नुवन्ति।
(घ) विद्वान की दृशं पुरुषं वेत्ति ?
उत्तर-विद्वान महान्तं पुरुषं वेत्ति।
3. सन्धि विच्छेदं कुरूत -
(क) कस्यापिहितम्
उत्तर-कस्य + अपिहितम् ।
(ख) अणोरणीयान्
उत्तर-अणो + अणीयान् ।
(ग) जन्तोनिहितः
उत्तर-जन्तोः + निहितः ।
(घ) याप्रकामाः
उत्तर- हि + आप्तकामा ।
(ङ) उपति।
उत्तर- उप + एति
4. प्रकृति प्रत्ययनिदर्शनं कुरूत-
(क) अपिहितम् ।
उत्तर-अपिहित + क्तः
(ख) निहितः
उत्तर-निहत + क्तः
(ग) विमुक्तः
उत्तर-वि + मुञ्च + क्तः
(घ) विहाय
उत्तर-वि + हा + ल्यप
(ङ)विहाय
उत्तर-वि + हा + ल्यप
5. समास विग्रहं कुरूत -
(क) अनृतम्
उत्तर-न ऋतम्
(ख) आदित्यवर्णम्
उत्तर-आदित्यः वर्णन
(ग) वीतशोकः
उत्तर-वीतः शोकः यः सः वीतशोक:
(घ) देवयान्ः
उत्तर-देवस्य यानः
(ङ) नान्यः
उत्तर-न अन्यः
6. रिक्त स्थानानि पूरयत -
(क)............ सत्यस्यापिहितं मुखम्।
उत्तर-हिरण्मयेन पात्रेण
(ख)...... महतो महीयान्।
उत्तर-अणोरणीयान्
(ग) ................................. नानृतम्।
उत्तर-सत्यमेवजयते
(घ) यथा ................ स्यन्दमानाः समुदे।
उत्तर-नद्यः
(ङ) तमेव .............. मृत्युमेति।
उत्तर-विदित्वाति
7. अधोनिर्दिष्टानां पदानां स्ववाक्येषु प्रयोगं कुरूत -
(क) सत्यम् ।
उत्तर-सत्यम् एव जयते।
(ख) सत्यस्य ।
उत्तर-सर्वत्र सत्यस्य विजयः भवति।
(ग) गच्छन्ति ।
उत्तर-बालकाः गृहम् गच्छन्ति।
(घ) विमुक्तः ।
उत्तर-संन्यासी मोहमाया विमुक्तः भवति।
(ङ) अन्यः ।
उत्तर-अन्यः जनः कुत्र गच्छन्ति।