षष्ठः पाठः
भारतीयसंस्काराः

(भारतीयसंस्कृतेः अन्यतमं वैशिष्ट्यं विद्यते यत् जीवने इह समये समये संस्कारा अनुष्ठिता भवन्ति। अद्य संस्कार शब्दः सीमितो व्यङ्ग्यरूपः प्रयुज्यते किन्तु संस्कृतेरूपकरणमिदं भारतस्य व्यक्तित्वं रचयति। विदेशे निवसन्तो भारतीयाः संस्कारान् प्रति उन्मुखा जिज्ञासवख्या पाठेऽस्मिन् तेषां संस्काराणां संक्षिप्तः परिचयो महत्वञ्च निरूपितम्।)
अर्थ-भारतीय संस्कृति में प्रमुख विशेषता है कि जीवन में यहाँ समय-समय पर संस्कार मनाये जाते हैं। आज संस्कार शब्द सीमित एवं व्यंग्य रूप में प्रयोग किये जाते हैं किन्तु संस्कृति का यह उपकरण भारत के व्यक्तित्व की रचना करता है। विदेश में निवास करने वाले भारतीय संस्कारों के प्रति उन्मुख एवं जिज्ञासु हैं। इस पाठ में उनके संस्कारों का संक्षिप्त परिचय एवं महत्व निरूपित है।
भारतीयजीवने प्राचीनकालत: संस्काराः महत्त्वमधारयन् (महत्वम् + आधारयन्)। प्राचीनसंस्कृतेरभिज्ञानम् ( प्राचीनसंस्कृतेः + अभिज्ञानम्) संस्कारोभ्यो जायते। अत्र ऋषिणां कल्पनासीत् (कल्पना + आसीत्) यत् जीवनसय सर्वेषु मुख्यावसरेषु (मुख्य + अवसरेषु ) वेदमन्त्राणां पाठः, वरिष्ठाणाम् आशीर्वादः, होमः, परिवारसदस्यानां सम्मेलनं च भवेत्। तत् सर्व संस्काराणामनुष्ठाने (संस्काराणाम् + अनुष्ठाने ) संभवति। एवं संस्काराः महत्वं धारयन्ति। किञ्च संस्कारस्य मौलिकः अर्थः परिमार्जनरूपः गुणाधानरूपश्च (गुण + आधानरूप + च) न विस्मयते। अतः संस्काराः मानवरूप क्रमशः परिमार्जने दोषापनयने (दोष + अपनयने) गुणाधाने (गुण + आधाने) च योगदानं कुर्वन्ति।
अर्थ-भारतीय जीवन में प्राचीन काल से संस्कार महत्व को धारण किये हुए हैं। प्राचीन संस्कृति का ज्ञान संस्कार से ही उत्पन्न होती है। यहाँ ऋषियों की कल्पना थी कि जीवन के सभी मुख्य अवसरों में वेदमंत्रों का पाठ, वरिष्ठों का आशीर्वाद, हवन एवं परिवार के सदस्यों का सम्मेलन होना चाहिये और क्या संस्कार का मौलिक अर्थ परिमार्जन रूप और गुणाधान रूप नहीं भूलायें जाते। इसलिये संस्कार मानव में क्रमशः परिमार्जन में दोषों को दूर करने में और गुणों के समावेश करने में योगदान करते हैं।
संस्काराः प्रायेण पञ्चविद्याः सन्ति जन्मपूर्वास्त्रयः (जन्मपूर्वाः + त्रयः), शैशवाः षट्, शैक्षणिकाः पञ्च, गृहस्थसंस्कारः विवाहरूपः एकः, मरणोत्तरसंस्कारश्चैक (मरण + उत्तर + संस्कारः + च + एकः)। एवं षोडश संस्काराः भवन्ति। जन्मपूवसंस्कारेषु गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोनयनं (सीमन्त + उत् + नयनम्) चेति (च + इति) त्रयो भवन्ति। अत्र गर्भरक्षा, गर्भस्थस्य संस्कारारोपणन् (सम् + कार + आरोपणन्), गर्भवत्याश्च (गर्भवत्याः + च) प्रसन्नता चेति प्रयोजनं कल्पितमस्ति। शैशवसंस्कारेषु जातकर्म, नामकरणम्, निष्क्रमणन् (निः + क्रमणन्), अन्नप्राशनम्, चूडाकर्म, कर्णवेधश्चेति (कर्णवेधः + च + इति) क्रमशो भवन्ति।
अर्थ-संस्कार प्रायः पाँच प्रकार होते हैं। जन्म के पूर्व तीन, शैशवास्था में छः, शिक्षावस्था में पाँच, गृहस्थ संस्कार में विवाह एक, एवं मरने के बाद एक संस्कार। जन्म के पूर्व संस्कारों में गर्भाधान, पुंसवन और सीमन्तोनयन ये तीन होते हैं। यहाँ गर्भरक्षा, गर्भ के संस्कार का रोपण और गर्भस्थ शिशु की प्रसन्नता का प्रयोजन कल्पित है। शैशव संस्कारों में जातकर्म, नामकरण, बाहर निकलना, अन्न का भोजन, चूडाकर्म और कर्णभेद (कान छेदना) ये क्रमशः है।
शिक्षासंस्कारेषु अक्षरारम्भः(अक्षर + आरम्भः), उपनयनम्, वेदारम्भः (वेद + आरम्भः), केशान्तः(केश + अन्तः) समावर्तनञ्चेति संस्काराः प्रकल्पिताः। अक्षरारम्भे अक्षरलेखनम् अङ्कलेखनं च शिशुः प्रारमते। उनयनसंस्कारस्य अर्थः गुरुणा शिष्यस्य स्व गृहे नयनं भवित। तत्र शिष्यः शिक्षनियमान् पालयन् अध्ययनं करोति। ते नियमाः ब्रह्मचर्यव्रते समाविष्टाः। प्राचीनकाले शिष्यः ब्रह्मचारी इति कथ्यते स्म। गुरुगृहे एव शिष्यः वेदारम्भं करोति स्म। वेदानां महत्वं प्राचीन शिक्षायाम् उत्कृष्टं मन्यते स्म। केशान्तसंस्कारे गुरुगृहे एव शिष्यस्य प्रथमं क्षौरकर्म भवति स्म। अत्र गोदानं मुख्यं कर्म। अतः साहित्यग्रन्थेषु अस्य नामान्तरं गोदानसंस्कारोऽपि (गोदानसंस्कारः + अपि) लभ्यते। समावर्तनसंस्कारस्योद्देश्यं शिष्यस्य गुरुगृहात् गृहस्थजीवने प्रवेशः। शिक्षावसाने गुरुः शिष्यान् उपदिश्य गृहं प्रेषयति। उपदेशेषु प्रायेण जीवनस्य धर्माः प्रतिपाद्यन्ते। यथा- सत्यं वद, धर्म घर, स्वाध्यायान्मा प्रमदः इत्यादि।
अर्थ-शिक्षा संस्कारों में अक्षरारम्भ, उपनयन, वेदारम्भ, केशान्त और समावर्तन संस्कार की कल्पना की गई है। अक्षरारम्भ में शिशु अक्षर लेखन एवं अंक लेखन प्रारम्भ करता है। उपनयन संस्कार के बाद गुरु के द्वारा शिष्य को अपने घर लाया जाता है। वहाँ शिष्य शिक्षा के नियमों का पालन करते हुए अध्ययन करता है। वे नियम ब्रह्मचारी ऐसा कहा जाता था। गुरुगृह में ही शिष्य बेदारम्य करता था। वेदों का महत्व प्राचीन शिक्षा में उत्कृष्ट माना जाता था। केशान्त संस्कार में गुरुगृह में ही सर्वप्रथम क्षौरकर्म (मुण्डन) होता था। यहाँ गोदान मुख्य कर्म होता है। इसलिये साहित्य ग्रंथों में इसके नाम के बदले गोदान संस्कार भी प्राप्त होता है। समार्वतन संस्कार का उद्देश्य शिष्य का गुरुगृह से ही गृहस्थ जीवन में प्रवेश है। शिक्षा के समारित पर गुरु शिष्य को उपदेश देकर घर भेजते हैं। उपदेशों में प्रायः जीवन के धर्म प्रतिपादित किये जाते हैं। जैसे-सत्य बोलो, धर्म का आचरण करो, स्वाध्याय में आलस्य मत करो आदि।
विवाहसंस्कारपूर्वकमेव मनुष्यः वस्तुतो गृहस्थजीवनं प्रविशति। विवाहः पवित्रसंस्कारः मतः यत्र नानाविधानि कर्मकाण्डानि भवन्ति। तेषु वाग्दानम्, मण्डपनिर्माणम्, वधूगृहे वरपक्षस्य स्वागतम्, वरवध्वोः परस्परं निरीक्षणम् (निः + ईक्षणम्), कन्यादानम्, अग्निस्थापनम्, पाणिग्रहणम्, लाजाहोमः, सप्तपदी, सिन्दुरदानम् इत्यादि। सर्वत्र समानरूपेण विवाहसंस्कारस्य प्रायेण आयोजनं भवति। तदनन्तरं (तत् + अनन्तरम्) गर्भाधानादयः संस्काराः पुनरावर्तन्ते (पुनः + आवर्तन्ते) जीवनचक्रं च भ्रमति। मरणादनन्तरम् (मरणात् + अननन्तरम्) अन्तयेष्टिसंस्कारः (अन्त्य + इष्टि + संस्कारः) अनुष्ठीयते। एवं भारतीयजीवनदर्शनस्य महत्वपूर्णमुपादानं संस्कारः इति।
अर्थ-विवाह संस्कार से ही मनुष्य गृहस्थजीवन में प्रवेश करता है। विवाह के पवित्र संस्कार में यहाँ अनेक प्रकार के कर्मकाण्ड होते हैं। उनमें वरदान, मण्डप निर्माण, बहु के घर में वर पक्ष का स्वागत, वर वधू का परस्पर निरीक्षण, कन्यादान, अग्नि स्थापन, पाणिग्रहण लाजाहोम (धान के लावे से किया जाने वाला हवन), सप्तनदी (पति के साथ पत्नी का सात बार अल्पना-विशेष में पैर रखना) एवं सिन्दुरदान इत्यादि है। प्रस्तुत सभी जगह समान रूप से विवाह संस्कार का आयोजन होता है। इसके बाद गर्भाधान आदि संस्कार से होते हुए पुनः जीवन चक्र घूमता है। मृत्यु के बाद अन्त्येष्टि संस्कार का अनुष्ठान होता है। इस प्रकार भारतीय जीवन दर्शन का महत्वपूर्ण स्रोत स्वरूप संस्कार है।
पदच्छेदाः
महत्वमधारयन् - महत्वम् + आधारयन्
प्राचीनसंस्कृतेरभिज्ञानम् - प्राचीनसंस्कृतेः + अभिज्ञानम्
कल्पनासीत् - कल्पना + आसीत्
मुख्यावसरेषु - मुख्य + अवसरेषु
संस्काराणामनुष्ठाने - संस्काराणाम् + अनुष्ठाने
गुणाधानरूपश्च - गुण + आधानरूप + च
दोषापनयने - दोष + अपनयने
गुणाधाने - गुण + आधाने
जन्मपूर्वास्त्रयः - जन्मपूर्वाः + त्रयः
मरणोत्तरसंस्कारश्चैक - मरण + उत्तर + संस्कारः + च + एकः
सीमन्तोन्नयनम् - सीमन्त + उत् + नयनम्
चेति - च + इति
संस्कारारोपणम् - सम् + कार + आरोपणम्
गर्भवत्याश्च - गर्भवत्याः + च
निष्क्रमणम् - निः + क्रमणम्
कर्णवेधश्चेति - कर्णवेधः + च + इति
अक्षरारम्भ - अक्षर + आरम्भः
वेदारम्भ - वेद + आरम्भः
केशान्तः - केश + अन्तः
गोदानसंस्कारोऽपि - गोदानसंस्कारः + अपि
निरक्षणम् - निः + ईक्षणम्
तदनन्तरम् - तत् + अनन्तरम्
पुनरावर्तन्ते - पुनः + आवर्तन्ते
मरणादनन्तरम् - मरणात् + अननन्तरम्
अन्त्येष्टिसंस्कार - अन्त्य + इष्टि + संस्कारः
पदार्थाः
संस्काराः - परिष्काराः - गुणाधानरूपाः संस्कार
परिष्कार, गुणो का आधान
अभिज्ञानम परिचयः - पहचान
कल्पना - अभिधारणा - अवधारणा, सोच
दोषापनयने -दुर्गुणनिवारणे -दुर्गुणों को दूर करने में
गुणाधाने - गुणनाम् अङ्गीकारे - गुणों के ग्रहण में
निष्क्रमणम् - बहिर्गमनम् - बाहर निकलना
अन्नप्रशासनम् - अन्नस्वीकरणम् - अन्न का भोजन
उपनयनम् - गुरोः सान्निश्चप्रापणम् - गुरु के पास ले जाने वाला संस्कार (पुरा गुरुः शिष्यं स्वाश्रमं प्रति नयति स्म) (अतः संस्कारस्य नाम उपनयनम् अस्ति )
क्षौरकर्म - केशस्य कर्तनम - केशों को काटनेवाला कर्म
सप्तनदी - विवाहसंस्कारे पत्या सह पत्न्याः सप्तवारं चक्रविशेषे पदनिधानम् - विवाह संस्कार में पति के साथ
पत्नी का सात बार अल्पना-विशेष में पैर देना।
लाजाहोमः - धान्यस्य लाजया विधीयमानं हवनम् - धान के लावे से किया जाने वाला हवन।
अन्त्येष्टिसंस्कारः - मृतशरीरस्य अग्नौ ज्वालनम् - शव को अग्नि में जलाना। (कुछ विशेष परिस्थितियों में शव को भूमि में गाड़ा भी जाता है)
उपादानम् - स्रोतःस्वरूपम् मुख्यकारणम् - स्रोत स्वरूप
व्याकरणम्
संस्कार - सम् + कृ + धब्
संस्कृते - सम् + कृ + क्तिन्
अभिज्ञानम् - अभि + ज्ञा + ल्युट्
वरिष्ठानाम् - वर + इष्ठन्
सम्मेलनम् - सम् + मिल् + ल्युट्
निष्क्रमणम् - निस् + क्रम् + ल्युट्
उन्नयनम् - उत् + नी + ल्युट्
आधानम् - आङ् + धा + ल्युट्
उपनयनम् - उप + नी + ल्युट्
आरोपणम् - आङ् + रूप + णिच् + ल्युट्
निरीक्षणम् - निर + इक्ष् + ल्युट्
अध्ययनम् - अधि + इङ् + ल्युट्
लेखनम् - लिख् + ल्युट्
पालयन् - पाल् + णिच् + शत
प्रसन्नता - प्रसन्न + तल्
महत्वम् - महत् + त्वम्
समाविष्टाः - सम् + आङ् + विश् + क्त
स्थापनम् - स्था + ल्युट्
ग्रहणम् - गृह् + ल्युट्
दानम् - दा + ल्युट्
प्रवेशः - प्र + विश् + धञ्
निर्माणम् - निर् + मा + ल्युट्
आयोजनम् - आङ् + युज् + णिच् + ल्युट्
उपदिश्य - उप + दिश् + ल्यम्
उत्कृष्टम् - उत् + कृष् + क्त
संक्षिप्त: - सम् + क्षिप् + क्तः
निवसन्तः - नि + वस् + शतृ
मौलिकः - मूल + ठक्
शैक्षणिकाः - शिक्षण + ठक्
पाठः - पठ् + धब्
अनुष्ठाने - अनु + स्था + ल्युट्
अभ्यासः मौखिकः
1. एकपदेन वदत -
(क) संस्काराः कति सन्ति ?
उत्तर-षोडशः
(ख) जन्मतः पूर्व कति संस्काराः भवन्ति ?
उत्तर-त्रयः
(ग) शैशवे कति संस्काराः भवन्ति ?
उत्तर-षट्
(घ) अक्षरारम्भः कीदृशः संस्कार ?
उत्तर-अक्षरलेखन अंकलेखन
(ङ) गृहस्थजीवनस्य एकः संस्कारः कः ?
उत्तर-विवाह
अभ्यासः लिखितः
1. एकपदेन उत्तराणि लिखत -
(क) भारतीयसंस्कृतेः परिचयः केश्यः जायते ?
उत्तर-संस्कारेभ्यः
(ख) शैक्षणिकाः संस्काराः कति सन्ति ?
उत्तर-पञ्चः ।
(ग) “सप्तपदी' क्रिया कस्मिन् संस्कारे विधीयते ?
उत्तर-विवाह संस्कारे
(घ) भारतीयदर्शनस्यं महत्वपूर्णम् उपादानं किम ?
उत्तर-संस्काराः । 
 (ङ) सीमन्तोन्नयनं केषु संस्कारेषु गण्यते ? 
उत्तर-जन्मपूर्व संस्कारेषु
(च) अन्नप्रशानम् केषु संस्कारेषु गण्यते ?
उत्तर-शैशव संस्कारेषु
(छ) गुरुगृहे शिष्यः कान् पालयन् अध्ययनं करोति ?
उत्तर-शिक्षनियमान
2. पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखतः -
(क) संस्काराः मानवस्य कुत्र-कुत्र योगदानं कुर्वन्ति ?
उत्तर-संस्काराः मानवस्य क्रमशः परिमार्जने, दोषापनयने, गुणाधाने च योगदानं कुर्वन्ति।
(ख) शैक्षणिकसंस्कारेषु के के संस्काराः प्रकल्पिताः ?
उत्तर-शैक्षणिकसंस्कारेषु अक्षरारभ्यः, उपनयनम्, वेदारभ्यः, केशान्तः समावर्तनञ्चेति संस्काराः प्रकल्पिताः।
(ग) शैशवसंस्कारेषु के के संस्काराः सम्पद्यन्ते ?
उत्तर-शैशवसंस्कारेषु जातकर्म, नामकरणम्, निष्क्रमणन्, अन्नप्राशनम् चूडाकर्म, कर्णवेधश्चेति संस्काराः सम्पद्यन्ते।
(घ) विवाहसंस्कारे कानि मुख्यानि कार्याणि भवन्ति ?
उत्तर-विवाहसंस्कारे वाग्दानम्, मण्डपनिर्माणम्, वधूगृहेवरपक्षास्य स्वगतम्, वरवध्वोः परष्परम् निरीक्षणम्, कन्यादानम्, अग्निस्थापनम्, पाणिग्रहषम्, लाजाहोमः, सप्तपदी, सिन्दुरदानम् इत्यादि कार्याणि भवन्ति।
(ङ) अन्त्येष्टिसंस्कारः कदा सम्पाद्यते ?
उत्तर-अन्त्येष्टिसंस्कारः मरणानन्तरम् सम्पाद्यते।
(च) पुंसवनसंस्कारः कदा क्रियते ?
उत्तर-पुंसवनसंस्कारः जन्मपूर्वः क्रियते।
(छ) पुरा शिष्यः वेदारम्भं कुत्र करोति स्म ?
उत्तर-पुरा शिष्यः वेदारम्भं गुरुगृहे करोति स्म।
3. अधोलिखितम् उदाहरणं ध्यानेन पठत । 
ततः प्रदत्तपदैः ...... कृत्वा ..... करोति / कुर्वन्ति प्रयोगपूर्वकंच एकैकं वाक्यं रचयत।
उदाहरणम्- (क) बालकः स्नानं कृत्वा अध्ययनं करोति।
(ख) जनाः भोजनं कृत्वा शयनं कुर्वन्ति।
प्रश्नाः - (क) अग्निस्थापनम् (ख) अक्षरलेखनम् (ग) पाणिग्रहणम् (घ) निरीक्षणम् . (ङ) गोदानम्(च) उपनयनम् (छ) वाग्दानम्
उत्तर- (क) अग्निस्थापनम् - सः अग्निस्थापनं कृत्वा हवनं करोति।
(ख) अक्षरलेखनम् - बालकाः गुरुपुजनं कृत्वा अक्षलेखनं कुर्वन्ति।
(ग) पाणिग्रहणम् - रामः पाणिग्रहणं कृत्वा विवाहं करोति।
(घ) निरीक्षणम् - सैनिकाः निरीक्षण कृत्वा प्रस्थानं कुर्वन्ति।
(ङ) गोदानम् - राजा स्नानं कृत्वा गोदानं करोति।
(च) उपनयनम् - ब्रह्मचारी उपनयनं कृत्वा विद्यारभ्यः करोति।
(छ) वाग्दानम् - बाग्दानम् कृत्वा सः विवाहः करोति।
4. अधोलिखित स्तमीद्वये प्रदत्तपदानां समुचितविलोम पदैः सह मेलनं कृत्वा लिखत।
स्तम्भः (क) स्तम्भः (ख)
(अ) प्रयोजनम् (अ) अप्रसन्नता
(आ) प्रसन्नता (आ) निष्प्रयोजनम्
(ई) अपनयनम् (ई) विस्मयते
(उ) स्मर्यते (उ) कुसंस्काराः
(ऊ) वरिष्ठानाम् (ऊ) गुणापनयनम्
(ऋ) गुणाधानम् (ऋ) कनिष्ठानाम्
उत्तर-समुचित विलोम पदैः सह मेलनं
(अ) प्रयोजनम् - निष्प्रयोजनम्
(आ) प्रसन्नता - अप्रसन्नता
(इ) संस्काराः - कुसंस्काराः
(ई) अपनयनम् - आनयनम्
(उ) स्मर्यते - विस्मयत
(ऊ) वरिष्ठानाम् - कनिष्ठानाम्
(ऋ) गुणाधानम् - गुणापनयनम्
5. निम्नाङ्कितप्रकृतिस्प्रत्ययानां योगं कृत्वा पदानि प्रदर्शयत।
(क) परि + मृज् + णिच् + ल्युट्
उत्तर-परिमार्जनम्
(ख) शिशु + अण्
उत्तर-शैशवः
(ग) प्र + अश् + ल्युट्
उत्तर-प्राशनम्
(घ) लिख् + ल्युट्
उत्तर-लिखनम्
(ङ) क्रम : शस्
उत्तर-क्रमशः
6. निम्नाङ्कितवाक्यानां वाच्चपरिवर्तनं क्रियताम्
(क) शिष्याः गुरुगृहे वेदारम्भं करोति।
उत्तर-शिष्यैः गुरुगृहे वेदारम्भः कुर्वते।
(ख) गुरुः शिष्यम् उपनयति।
उत्तर-गुरुना शिष्यः उपनीयते।
(ग) आचार्यः ब्रह्मचारिणम् उपदिशति।
उत्तर-आचार्येणि ब्रह्मचारिणः उपदिशयते।
(घ) ब्राह्मणाय दक्षिणां देहि।
उत्तर-ब्राह्मणाय दक्षिणा दीयते।
(ङ) त्वं सत्यं वदा
उत्तर-त्वया सत्यं बूवे।
(च) जनाः मृतस्य अन्त्येष्टिसंस्कारं कुर्वन्ति।
उत्तर-जनैः मृत्स्य अन्त्येष्टि संस्कार कुर्वते।
(छ) संस्कारः जनस्य अन्तःकरणे गुणान् आदधाति।
उत्तर-संस्कारेम जनस्य अन्तःकरणे गुणान आदधीयते।