पञ्चमः पाठः
भारत महिमा

(अस्माकं देशः भारतवर्षमिति कथ्यते। अस्य महिमा सर्वत्र गीयते। पाठेऽस्मिन् विष्णुपुराणात् भागवतपुराणात् च प्रथम द्वितीयं च क्रमशः पद्यं गृहीतमस्ति। अवशिष्टानि पद्यान्यध्यक्षेण निर्मीय प्रस्तावितानि। भारतं प्रति भक्तिरस्माकं कर्तव्यरूपेण वर्तते।)
अर्थ-हमारा देश भारत वर्ष ऐसा कहा जाता है। इसकी महिमा सभी जगह गाई गई है। इस - पाठ में विष्ण-पुराण और भागवत पुराण से क्रमशः प्रथम एवं द्वितीय पद गृहीत हैं। अवशिष्ट पद अन्य अध्यक्ष के द्वारा निर्माण करके प्रस्तावित है। भारत के प्रति हमारी भक्ति कर्तव्य के रूप में वर्णित है।
पौराणिकी
गयन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु (धन्याः + तु) ते भारतभूमिभागे।
स्वर्गापवर्गास्पदभार्गभूते (स्वर्ग + अपवर्ग + आस्पदमार्गभूते) भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात्।

अर्थ-देवतागण गीतों को गाते हैं- वे पुरुष निश्चित ही धन्य हैं जो देवत्य के रूप में स्वर्ग और मोक्ष प्रदान करने योग्य साधना भारत-भूमि में जन्मे हैं।
अहो अमीषां किमकारि(किम् + अकारि) शोभनं
प्रसन्न एषां स्विदुत (स्विद् + उत, (स्वित् + उत)) स्वयं हरिः।
यैर्जन्म (यैः + जन्म) लब्धं नृषु भारताजिरे (भारतं + अजिरे)
मुकुन्दसेवौपथिकं (मुकुन्दसेवा + औपयिकम्) स्पृहा हि नः॥

अर्थ-देवतागण कहते हैं- अहो ! इससे सुन्दर और क्या हो सकता है ? कि मनुष्यों में जिनके द्वारा भारत भूमि में श्री हरि को सेवा के योग्य जन्म प्राप्त हुआ। यह हम सबों की भी . इच्छा है।
आधुनिकी
इयं निर्मला वत्सला मातृभूमिः
प्रसिद्ध सदा भारतं वर्षमेतत्।
विभिन्ना जना धर्मजातिनप्रभेदै-
रिहैकत्वभावं (धर्म-जाति-प्रभैदैः + इह + एकत्वभावम् ) वहन्तो वसन्ति॥

अर्थ-यह प्रसिद्ध भारतवर्ष है, यह सा निर्मल एवं ममतामयी मातृभूमि है, यहाँ धर्म, जाति के भेदों से भिन्न-भिन्न लोगों के द्वारा एकतार के भाव को धारण करता हुआ रहते हैं।
विशालास्मदीया (विशाला + अस्मदीया) धरा भारतीया
सदा सेविता सागरै रम्यरूपा।
वनैः पर्वतैर्निर्झरैर्भव्यभूमि-
वर्हन्नीभिरेषा (पर्वतैः + निझरैः + भव्यभूतिः + वहन्तीभिः + एषा) शुभा चापगोभिः (च + आपगाभिः)॥

अर्थ-हमारी भारतीय भूमि विशाल, रम्यरूपा और कल्याणप्रद भव्य भूमि है यह सागरों, पर्वतों एवं झरनों को धारण करते हुए नदियों के द्वारा सदा सेवित है।
जगद्गौरवं (जगत् + गौरवम्) भारतं शोभनीयं
सदास्माभिरेतत्तथा (सदा + अस्माभिः + एतत् + तथा ) पूजनीयम्।
भवेद् देशभक्तिः समेषां जनानां
परादर्शरूपा (परा + आदर्शरूपा) सदावर्जनीया (सदा + आवर्जनीया)॥

अर्थ-इस प्रकार अत्यन्त शोभनीय और संसार का गौरव भारत हम सबों के द्वारा सदैव पूजनीय है। यहाँ के सभी लोगों की आदर्श रूप देशभक्ति दूसरे के लिये आकर्षण के योग्य है।
पदच्छेदाः
धन्यास्तु - धन्याः + तु
किमकारि - किम् + अकारि
स्विदुत-स्विद् + उत, (स्वित् + उत)
यैर्जन्म - यैः + जन्म
भारताजिरे - भारतं + अजिरे
मुकुन्दसेवौपयिकम् - मुकुन्दसेवा + औपयिकम्
धर्म-जाति-प्रभेदैरहैकत्वभावं - धर्म-जाति-प्रभैदैः + इह + एकत्वभावम्
विशालास्मदीया - विशाला + अस्मदीया
पर्वतैर्निर्झरैभव्यभूतिर्वहन्तीभिरेषा - पर्वतैः + निझरैः + भव्यभूतिः + वहन्तीभिः + एषा
चापगाभिः - च + आपगाभिः
जगद्गौरवम् - जगत् + गौरवम्
सदास्माभिरेतत्तथा - सदा + अस्माभिः + एतत् + तथा
परादर्शरूपा - परा + आदर्शरूपा
सदावर्जनीया - सदा + आवर्जनीया
स्वर्गापवर्गास्पदमार्गभूते - स्वर्ग + अपवर्ग + आस्पदमार्गभूते।
अभ्यासः मौखिकः
1. एकपदेन उत्तरं वदत -
(क) के गीतकानि गायन्ति ।
उत्तर-देवाः
(ख) एषां कः प्रसन्नः
उत्तर-स्वयं हरि
(ग) इयं निर्मला मातृभूमिः कीदृशी अस्ति ।
उत्तर-वत्सला
। (घ) अस्मदीया भारतीयाधरा कीदृशी अस्ति
उत्तर-विशाला, रम्यरूपाप, शुभा
(ङ) अस्माभिः सदा किं पूजनीयम् उत्तर-भारतम्
अभ्यासः लिखितः।
1. एकपदेन उत्तरं लिखत -
(क) देवाः कानि गायन्ति ?
उत्तर-गीतकानि
(ख) जनैः कीदृशं जन्म लब्धम् ?
उत्तर-मुकुन्द सेवौपयिक
(ग) विशाला धरा का ?
उत्तर-भारतीया
(घ) जगद् गौरवं किं वर्तते ?
उत्तर-भारतं
(ङ) समेषं जनानां का भवेत् ?
उत्तर-देशभक्तिः
2. पूर्ण वाक्येन उत्तरं लिखत -
(क) अस्माकम् भारतीयाधरा कीदृशी अस्ति ?
उत्तर-अस्माकम् भारतीयाधरा विशाला, रम्यरूपा, शुभाः, भव्यभूमि च अस्ति।
(ख) भारतीयाधरा कैः काभिः च सेविता ?
उत्तर-भारतीयधरा सागरैः, पर्वतैः, निर्झरैः, वहन्तीमिः, आपगामिः च सदा सेविता।
(ग) धर्म-जाति प्रभैदैः विभिन्नाः जनाः किं वहन्तः वसन्ति ?
उत्तर-धर्मजाति प्रभैदेः विभिन्नाः जनाः एकत्वभावं वहन्तः वसन्ति।
(घ) के वारम्वारं भारते जन्म गृह्णन्ति ?
उत्तर-पुरुषाः वारम्वारं भारते जन्म गृह्णन्ति।
(ङ) सर्वेषां जनानां देशभक्तिः कीदृशी भवेत् ?
उत्तर-सर्वेषां जनानां देशभक्तिः आवर्जनीय परादर्शरूपा भवेत।
(च) भारतभूमिः कीदृशी अस्ति ?
उत्तर-भारतभूमिः निर्मला वत्सला मातृभूमिः अस्ति।
(छ) भारताजिरे जन्म लब्धुं स्पृहा केषाम् अस्ति ?
उत्तर-भारताजिरे जन्म लब्धुं स्पृहा अस्माकं अस्ति।
3. मञ्जुषायां लिखितपदानां समुचितप्रयोगं कृत्वा.: उदाहरणम् अनुसृत्य पञ्चवाक्यानि रचयत -
रामेण, श्यामेन, लतया, सीतया, हिमांशुना, शिशुना, गीता, ग्रन्थः, कार्यम्, पत्रम्, रामायणम, चित्रम्, लेखनीयम्, दर्शनीयम्, पठनीयम्, स्मरणीया, पठनीयः, करणीयम्।
उदाहरणम् - रामेण पत्रं लेखनीयम्।
(क) ..................................।
उत्तर-श्यामेन कन्दुकम् क्रीडनीयम्।
(ख) .................................
उत्तर-श्यामेन चित्र दर्शनीयम्।
(ग) ..................
उत्तर-लतया रामायणम् पठनीयम्।
(घ) ...............
उत्तर-हिमांशुना कार्य करणीयम्।
(ड) ..........................
उत्तर-गीता ग्रंथः स्मरणीया।
4. उदाहारणम् अनुसृत्य निम्नाङ्कितपदानां कृते विलोमपदानि लिखत
उदाहरणम् - "धन्याः इतिपदस्य विलोमपदम्प्रश्नाः
(क) शोभनीयम् (ख) पूजनीयम् (ग) भारतीया (घ) शोभनम् (ङ) प्रसन्नः (च) प्रसिद्धम् (छ) शुभा (ज) लब्धम् (झ) गौरवम् (ञ्) रम्यरूपा
उत्तर- (क) शोभनीयम् इति पदस्य विलोम पदम् अशोभनीयम्
(ख) पूजनीयम् इति पदस्य विलोम पदम् अपूजनीयम् ।
(ग) भारतीया इति पदस्य विलोम पदम् अभारतीया ।
(घ) शोभनम् इति पदस्य विलोम पदम् अशोभनम् ।
(ङ) प्रसन्नः इति पदस्य विलोम पदम् अप्रसन्न: ।
(च) प्रसिद्धम् इति पदस्य विलोम पदम् अख्यातम् ।
(छ) शुभा इति पदस्य विलोम पदम् अमंगला ।
(ज) लब्धम् इति पदस्य विलोम पदम् अलब्धम् ।
(झ) गौरवम् इति पदस्य विलोम पदम् अपयशम्।
(ब) रम्यरूपा इति पदस्य विलोम पदम् अरम्यरूपा ।
5. उदाहरण अनुसृत्य रेखाङ्कितानां स्याने विलोम पदानां प्रयोगं कृत्वा वाक्यानि रचयत्।
उदाहरणम् - ये पुण्यं कुर्वन्ति ते धन्याः भवन्ति।
उत्तर - ये पापं कुर्वन्तिते अधन्याः भवन्ति।
(क) ये सज्जनाः सन्ति ते शोभनं कार्यं कुर्वन्ति।
उत्तर-ये दुर्जनाः सन्ति ते अशोभनं कार्यं कुर्वन्ति।
(ख) पुरा गुङ्गा निर्मला प्रवहित स्म।
उत्तर-अधना गुङ्गा अनिर्मला प्रवहित स्म।
(ग) वाटिका सपुष्पवृक्षैः रम्या प्रतिभाति।
उत्तर-वाटिका अपष्पवर्तः रम्या प्रतिभाति।
(घ) धर्मात्मा अस्मामिः पूजनीयः।
उत्तर-अधर्मात्माः अस्मामिः निन्दनीयः।
(ङ) सव्यवहारेण मनसि शान्तिः प्रवर्धते। भारत
उत्तर-दुर्व्यवहारेण मनसि अशान्तिः प्रवर्धते।